We wskazanym okresie ukazały się nowe wydania 38 periodyków (w tym 1 podwójny). Pomimo surowej selekcji, nie udało mi się zejść poniżej 20 tekstów – tak dużo interesujących tematów pojawiło się na łamach omawianych czasopism naukowych.
Przegląd otwiera rzadziej obecny na tych łamach periodyk CONSTITUTIONAL POLITICAL ECONOMY (36/2025), w którym opublikowano artykuł „Non-compliance as a determinant of constitutional change? A comparative study”. A. Schnelle postanowił odpowiedzieć na często powracające pytanie: czy konstytucje, których postanowień się nie przestrzega, są częściej zmieniane, a jeżeli tak – czy jest to zmiana całkowita w sensie formalnym (uchwalenie nowej konstytucji) czy raczej częściowa (nowelizacja)? Materiał badawczy robi wrażenie: objął konstytucje 170 państw w latach 1950-2018. Punktem wyjścia jest tzw. luka de iure/de facto, czyli różnica między tym, co konstytucja gwarantuje, a tym, co rzeczywiście jest realizowane.
Wyniki są ciekawsze, niż można byłoby oczekiwać. Okazuje się, że nieprzestrzeganie konstytucji nie prowadzi po prostu do częstszych zmian jej tekstu. W odniesieniu do zmian częściowych, nie stwierdzono związku z poziomem przestrzegania konstytucji. W przypadku zmian całkowitych w sensie formalnym – związek jest wyraźny: im większa rozbieżność między konstytucyjnymi deklaracjami a rzeczywistością, tym większe prawdopodobieństwo zastąpienia konstytucji nową (90% wszystkich zmian konstytucyjnych odnotowanych w badanej próbie stanowiły nowelizacje).
Wspomniana luka dotyczyła najczęściej praw politycznych i obywatelskich, m.in. wolności zrzeszania się, zgromadzeń, mediów i wypowiedzi, czyli tych praw, których rzeczywiste wykonywanie i przestrzeganie powinno ułatwiać obywatelom organizowanie nacisku na rzecz zmiany ustrojowej.
Autor wyciąga z tego interesujący wniosek dla twórców konstytucji: nadmiernie ambitne, „utopijne” obietnice konstytucyjne mogą obrócić się przeciwko samej konstytucji. Jeżeli pozostają na papierze, zamiast wzmacniać jej trwałość mogą zwiększać ryzyko zastąpienia jej nową. Innymi słowy, nieprzestrzeganie konstytucji nie powoduje jej częstszego „naprawiania”, ale wiąże się ze zwiększonym prawdopodobieństwem jej całkowitego zastąpienia nową. Czytaj dalej
