Media wiedzą lepiej czyli jak wojewoda odbiera obywatelstwo polskie

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 2 minut(y) / READING TIME: 2 minutes

Pod koniec lipca media papierowe i elektroniczne obiegła sensacyjna wiadomość dotycząca zamiaru odebrania członkom rodziny von Krockow obywatelstwa polskiego przez wojewodę pomorskiego. Ma to być konsekwencją odkrycia, że nieżyjący Albrecht von Krockow (1913-2007) wstąpił do niemieckiej formacji wojskowej SS. Dowiedzieliśmy, że wojewoda zamierza w ramach swoistej sankcji za ten czyn pozbawić obywatelstwa zarówno nieżyjącego Albrechta (pośmiertnie) jak i jego syna Ulryka. W ciągu kolejnych dni zostały ujawnione kolejne szczegóły. Warto je przeanalizować.
Praktyka pozbawienia obywatelstwa jako kary za czyny wymierzone przeciwko państwu nie jest znana obecnemu polskiemu prawu, ale miała miejsce w przeszłości. Po II wojnie światowej, w okresie PRL dochodziło do pozbawień obywatelstwa dokonywanych przez ówczesne władze jako swoistej kary nakładanej na obywateli, którzy pozostali poza granicami kraju (opuściwszy ją w czasie wojny lub po jej zakończeniu). Szczególnie dotkliwe były uchwały Rady Ministrów z lat 1946-1949 o pozbawieniu obywatelstwa polskiego określonych w nich osób. W ten sposób pozbawiono obywatelstwa wielu Polaków, w tym wybitnych dowódców i bohaterów wojennych, kawalerów Orderu Virtuti Militari [zobacz więcej]. Te decyzje, które można określić jako haniebne zostały uchylone na mocy nowej ustawy o obywatelstwie polskim z 2009 r. (art 65).
Zgodnie z obowiązującą Konstytucją RP z 1997 r. (art. 34 ust. 2): „Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie„. Jak to możliwe, że wojewoda pomorski w 2013 r. pozbawił lub zamierza pozbawić obywatelstwa polskiego obywatela i to jeszcze pośmiertnie ? Okazuje się, że mamy do czynienia z kolejną medialną sensacją wynikającą z posłużenia się skrótem myślowym, zapewne dla nadania doniesieniu prasowemu charakteru bardziej atrakcyjnego. Niestety — kosztem rzetelności. Z całą pewnością obywatelstwa nie można dzisiaj nikogo pozbawić.

Z informacji podanych przez Pomorski Urząd Wojewódzki wynikają następujące fakty:

a) Albrecht von Krockow i jego rodzina zamieszkała w Krokowie na terenie Rzeczypospolitej Polskiej w 1939 r. posiadali obywatelstwo polskie,
b) 23 lipca 1940 r. Albrecht von Krockow wstąpił do SS (Schutzstaffel)
c) Zgodnie z art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20.01.1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz 44), utrata obywatelstwa polskiego następowała z mocy prawa przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego wojewody, w przypadkach  zamiaru wstąpienia  do służby wojskowej w państwie obcym, w porozumieniu z właściwym dowódcą okręgu korpusu. Natomiast przepis art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 09.04.1938 roku o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. Nr 25 poz. 220) stanowił, że obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu z mocy ustawy niniejszej lub przepisu szczególnego, traci obywatelstwo polskie, jeżeli przyjmuje obowiązki w wojsku obcym lub obcej organizacji wojskowej bez zgody polskiej władzy.
d) 9 maja 2013 r. Wojewoda Pomorski wydał decyzję stwierdzającą utratę obywatelstwa polskiego przez Albrechta von Krockow z dniem 23 lipca 1940 r., z mocy prawa.
Nie jest to więc pozbawienie obywatelstwa, ale stwierdzenie faktu prawnego, który miał miejsce ponad 70 lat temu na mocy ówczesnego ustawodawstwa.
Sprawa wzbudziła kontrowersje. Decyzja oznacza bowiem, że syn Ulrich von Krockow (ur. w 1945 r.) nie nabył polskiego obywatelstwa zgodnie z prawem krwi po ojcu, który utracił je pięć lat przed urodzeniem syna. Postępowanie w tej sprawie (o potwierdzenie nabycia obywatelstwa) toczyło się od 1990 r., kiedy wojewoda gdański wydał decyzję poświadczającą obywatelstwo polskie Albrechta i jego synów. Decyzję uchylił w 1994 r. minister spraw wewnętrznych. Od tej pory, z inicjatywy rodziny von Krockow trwało postępowanie odwoławcze na kolejnych szczeblach. W 2005 r. wojewoda pomorski odmówił Ulrichowi von Krockowowi potwierdzenia obywatelstwa polskiego. Odmowę uchylił w 2008 r. Naczelny Sąd Administracyjny, nakazując ponowne zbadanie sprawy. W 2010 r. wojewoda pomorski, powołując się na materiały archiwalne, wydał decyzję stwierdzającą utratę obywatelstwa polskiego z mocy prawa. W wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, MSWiA utrzymał decyzję w mocy. Została jednak uchylona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Skarga kasacyjna ministra, została w lutym 2012 r. oddalona przez NSA (sygn. akt II OSK 2067/10) i tym samym uchylone zostały decyzje stwierdzające utratę obywatelstwa polskiego Ulricha von Krockowa, a sprawa wróciła do wojewody pomorskiego. W 2013 r. wojewoda wydał po raz kolejny decyzję (potwierdzającą utratę obywatelstwa przez Albrechta, z mocy prawa jeszcze w 1940 r.), która wywołała tyle zamieszania w mediach.
Nie odnosząc się do oceny faktów prawnych i historycznych przez uczestników postępowania trwającego już ponad 20 lat, należy stwierdzić jedno: wedle obowiązującego w Polsce prawa,  na czele z Konstytucją RP – nie można nikogo pozbawić obywatelstwa polskiego – za życia, ani pośmiertnie.

Źródła i dodatkowe informacje:
1. Danuta Frey, Długa droga Niemca do polskiego obywatelstwa, „Rzeczpospolita” 2.2.2012.
2. Roman Daszczyński, Albrecht von Krockow – ludzki pan? Historia człowieka, któremu chcą odebrać obywatelstwo, „Gazeta Wyborcza”, 31.7.2013
3. Sprawa obywatelstwa Albrechta von Krockow, Pomorski Urząd Wojewódzki, 31.7.2013
4. Jan Pallokat, Małgorzata Matzke, Czy można odebrać obywatelstwo zmarłemu hrabiemu von Krockow? Deutsche Welle, 2.8.2013.
5. Roman Daszczyński, Historyk: Von Krockow był esesmanem konnym. To nie wystarczy, by uważać go za zbrodniarza. Wywiad z Janem Danilukiem, „Gazeta Wyborcza”, 3.8.2013.