Prawo konstytucyjne
Rok akademicki 2025/2026
LEGENDA:
PODRĘCZNIKI
AKTY PRAWNE
LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA
SEMESTR ZIMOWY
I. – II. POJĘCIE I PRZEDMIOT PRAWA KONSTYTUCYJNEGO. TEORIA KONSTYTUCJI
1. Pojęcie prawa konstytucyjnego
2. Problem nazwy gałęzi prawa
3. Przedmiot prawa konstytucyjnego
4. Miejsce prawa konstytucyjnego w systemie prawa
5. Stosunek prawa konstytucyjnego do innych gałęzi prawa
7. Pojęcie konstytucji
8. Funkcje konstytucji
9. Normy konstytucji
10. Modele stosowania i wykładni norm konstytucji
11. Konstytucja jako ustawa zasadnicza:
a). szczególne cechy konstytucji
– najwyższa moc prawna
– szczególny tryb uchwalenia i zmian
– szczególna treść (wstęp i jego charakter, systematyka i jej funkcje, porównanie konstytucji historycznych i współczesnych)
III. NACZELNE ZASADY USTROJU: PODZIAŁ WŁADZY i MODELE RZĄDÓW
1. Zasada podziału władzy (zasada rozdziału władz)
2. Modele rządów:
– model parlamentarny
– model parlamentarno-gabinetowy
– model premierowski / kanclerski
– model prezydencki
– model parlamentarno-komitetowy
– model rządów zgromadzenia (autorytaryzm parlamentarny)
– model półprezydencki
– model III RP
IV. NACZELNE ZASADY USTROJU – cd.
2. Zasada republikańsko-demokratycznej formy państwa <=> Zasada monarchiczna <=> Zasada rządów mieszanych – zasada reprezentacji politycznej, zasada suwerenności ludu/narodu/jednostki/grupy
3. Zasada państwa prawa
4. Zasada konstytucjonalizmu
5. Zasada równości wobec prawa (egalitaryzmu) <=> zasada elitaryzmu społecznego
6. Zasada pluralizmu politycznego
7. Zasada odrębności i niezawisłości sądów i trybunałów
8. Zasada dobra wspólnego (res publica)
9. Zasada pluralizmu politycznego i społeczeństwa obywatelskiego
10. Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania państwa z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi
11. Zasada społecznej gospodarki rynkowej
12. Zasada sprawiedliwości społecznej
13. Zasada decentralizacji władzy publicznej i samorządu terytorialnego
13. Zasada państwa unitarnego/federalnego/(konfederacji)
Lektura dodatkowa (fragmenty przetłumaczone na język polski):
Carl Schmitt, Dyktatura.
Ernst Casirrer, Idea ustroju republikańskiego.
Carl Schmitt, Absolutyzm.
Hans Kelsen, O demokracji, jej istocie i wartości.
Carl Schmitt, Mieszczańskie państwo prawa.
Dziękuję Redakcji „Przeglądu Politycznego za wyrażenie zgody na publikację skanów w/w tekstów opublikowanych w numerze 138.
link: www.konstytuty.pl…
V. ŹRÓDŁA PRAWA KONSTYTUCYJNEGO
– Ustawa konstytucyjna <=> Ustawa o zmianie konstytucji
– Ustawa zwykła
– Źródła prawa europejskiego
– Rozporządzenia z mocą ustawy
– Ratyfikowane umowy międzynarodowe
– Rozporządzenia
– Akty prawa miejscowego
– Inne źródła prawa konstytucyjnego (ustawa organiczna, ustawa prywatna, konstytucja domu panującego, rozporządzenie samoistne, zwyczaj konstytucyjny, zwyczajowe prawo konstytucyjne, precedens konstytucyjny, powszechnie obowiązująca wykładnia ustaw, prawo międzynarodowe).
Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. (rozdział III, XI), USTAWA z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych, USTAWA z 14 kwietnia 2000 r. o umowach międzynarodowych.
VI. SPRAWDZIAN ZALICZENIOWY – ZIMOWY
SEMESTR LETNI
VII. – X. POLSKIE KONSTYTUCJE 1916 – 1997
XI. – XII. PRAWA, WOLNOŚCI I OBOWIĄZKI CZŁOWIEKA I OBYWATELA
A) Status jednostki – prawa człowieka: teoria, historia, generacje, gwarancje praw człowieka – krajowe i międzynarodowe
1. Obywatelstwo
a) pojęcie obywatelstwa
b) sposoby nabycia i utraty obywatelstwa
2. Konstrukcja prawa, wolności i obowiązku obywatelskiego
a) pojęcie prawa obywatela
b) pojęcie wolności obywatela
c) pojęcie obowiązku obywatelskiego
3. problematyka regulacji prawa i wolności
4. pojęcie prawa człowieka, praw obywatela i praw podstawowych
a) prawa człowieka
b) prawa obywatela
c) prawa podstawowe i kryteria ich wyodrębniania
d) generacje praw człowieka
5. Koncepcje praw jednostki
a) przegląd koncepcji praw jednostki
b) uniwersalistyczne i relatywistyczne ujęcie praw i wolności jednostki
6. Podmiotowy zakres obowiązywania praw jednostki
a) obywatele
b) bezpaństwowcy i cudzoziemcy
c) osoby prawne
7. Granice praw podstawowych
a) pojęcie granicy praw podstawowych
b) najczęstsze kryteria ograniczania praw podstawowych
B) aktualna regulacja konstytucyjna w RP i wybrane prawa, wolności i obowiązki człowieka w RP
– koncepcja praw i wolności w Konstytucji
– katalog konstytucyjnych praw i wolności
– podstawowe obowiązki obywatelskie
C) Status jednostki: międzynarodowe gwarancje praw człowieka (ONZ, UE, Rada Europy, świat)
1. Gwarancje praw podstawowych
a) pojęcie gwarancji praw podstawowych
b) gwarancje materialne
c) gwarancje formalne
2. Międzynarodowa ochrona praw człowieka
a) System ochrony praw człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych:
b) Europejski (regionalny) system ochrony praw człowieka: Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
c) inne systemy regionalne
3. organizacje zajmujące się ochroną praw człowieka
D) Status jednostki: gwarancje praw człowieka w III RP
1. Rzecznik Praw Obywatelskich
a) pozycja ustrojowa Rzecznika Praw Obywatelskich
b) status prawny RPO
c) zasada niezależności RPO od innych organów państwowych
d) sposób powoływania RPO
e) organizacja pracy Rzecznika Praw Obywatelskich
f) biuro RPO
g) zastępcy RPO
h) tryb funkcjonowania Rzecznika Praw Obywatelskich
i) forma wniosku składanego do RPO
j) tryb rozpatrywania sprawy przez Rzecznika
k) środki prawne przysługujące Rzecznikowi w wyniku zbadania sprawy
l) funkcja sygnalizacyjna RPO
m) wnioski związane z kontrolą konstytucyjności prawa
2. Rzecznik Praw Dziecka
3. Skarga konstytucyjna
Konstytucja RP z 1997 r. USTAWA z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim. POWSZECHNA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA zaakceptowana i proklamowana w Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego 217 A (III) z 10 grudnia 1948 r.; MIĘDZYNARODOWY PAKT PRAW OBYWATELSKICH I POLITYCZNYCH otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. 1977.38.167); PROTOKÓŁ fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 16 grudnia 1966 w Nowym Jorku (Dz. U. 1994.23.80); MIĘDZYNARODOWY PAKT PRAW GOSPODARCZYCH, SPOŁECZNYCH I KULTURALNYCH otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U.1977.38.169); KONWENCJA o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. 1993.61.284; zmiany: Dz.U. 1995.36.175; Dz. U. 1995.36.177; Dz.U. 1998.147.962; Dz.U. 01.23.266; Dz. U. 03.42.364); USTAWA z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym; USTAWA z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich; USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka; USTAWA z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania
Komentarz do Konstytucji RP z 1997 r. (do wyboru): Rozdział II
A.Krzywoń, W. Brzozowski, M. Wiącek, „Prawa człowieka” – odpowiednie fragmenty zgodnie z w/w zagadnieniami, Wydawnictwo Wolters Kluwer (najnowsze wydanie).
XIII. GWARANCJE KONSTYTUCJI: TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W POLSCE NA TLE ROZWIĄZAŃ PAŃSTW OBCYCH
1. Rodzaje sądowej kontroli konstytucyjności:
– system amerykański (judicial review)
– systemy europejskie: klasyczny – „kelsenowski”, „jury konstytucyjne„, brytyjski, skandynawski, francuski, niemiecki, włoski, szwajcarski
2. Polski Trybunał Konstytucyjny
– pozycja ustrojowa Trybunału Konstytucyjnego
– sposób powoływania i skład TK
– status prawny członka TK
– właściwość TK
– kompetencje Trybunału Konstytucyjnego
– kontrola konstytucyjności prawa
– problematyka skargi konstytucyjnej
– pytania prawne
– inne kompetencje TK
3. Trybunał Stanu
– skład, organizacja
– właściwość podmiotowa i przedmiotowa
– postępowanie i sankcje
Konstytucja RP z 1997 r. Rozdz.: III, VIII; USTAWA z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego; USTAWA z dnia 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego; USTAWA z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym; USTAWA z 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu.
Lektura dodatkowa (fragmenty przetłumaczone na język polski):
Hans Kelsen, Istota i rozwój sądownictwa konstytucyjnego,
Carl Schmitt, Strażnik konstytucji
Hans Kelsen, Kto powinien być strażnikiem konstytucji
Dziękuję Redakcji „Przeglądu Politycznego za wyrażenie zgody na publikację skanów w/w tekstów opublikowanych w numerze 138. Link: www.konstytuty.pl…
XIV. SPRAWDZIAN MAŁY
XV. FORMY REALIZACJI ZWIERZCHNICTWA: DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA I JEJ INSTYTUCJE
1. Zasada zwierzchnictwa: powtórzenie
2. Pojęcie suwerena i podmioty suwerenności: powtórzenie
– naród,
– lud,
– państwo,
– prawo,
– lud pracujący miast i wsi
3. Ogólna charakterystyka form demokracji bezpośredniej
4. Instytucje demokracji bezpośredniej w historii i w praktyce wybranych państw
– zgromadzenie ludowe
– weto ludowe
– recall
– ludowa inicjatywa ustawodawcza
– referendum
– konsultacje ludowe i konsultacje aktów prawnych (polityk)
– amparo
– revocation o modide la sentencia (Appellation of sentence)
– e-demokracja
5. Formy demokracji bezpośredniej i semi-bezpośredniej w prawie polskim
a) rodzaje referendum
b) tryb przeprowadzania referendum
c) ważność referendum
d) wynik referendum
e) inne formy demokracji bezpośredniej
– inicjatywa ludowa (obywatelska inicjatywa ustawodawcza)
– recall (samorząd terytorialny)
– odwołanie posła przed upływem kadencji (PRL)
USTAWA z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli; USTAWA z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym; USTAWA z dnia 7 lipca 2005 r. o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa; USTAWA z 15 września 2000 o referendum lokalnym.
1. B. Banaszak, Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Rozdział IV: Zasada demokracji, § 4: Demokracja bezpośrednia.
2. P. Uziębło, Demokracja partycypacyjna, Gdańsk 2009. (Dział I., III., IV.)
3. K. Duda, E-voting jako forma demokracji bezpośredniej. Dotychczasowe doświadczenia i ich konsekwencje [„Refleksje”, nr 4, jesień-zima 2011]
4. H. Wiczanowska, Appellation of sentence jako jedna z form demokracji bezpośredniej [w:] Instytucje demokracji bezpośredniej w praktyce, red. O. Hałub, M. Jabłoński, M. Radajewski, Wrocław 2016
5. I. Dyś-Branicka, E-voting jako alternatywna procedura głosowania na przykładzie Estonii – szanse i zagrożenia [w:] Instytucje demokracji bezpośredniej w praktyce, red. O. Hałub, M. Jabłoński, M. Radajewski, Wrocław 2016
XVI. FORMY WYKONYWANIA ZWIERZCHNICTWA: DEMOKRACJA PRZEDSTAWICIELSKA – TEORIA PRAWA WYBORCZEGO I WYBORY W POLSCE
A) Teoria prawa wyborczego
1. Prawo wyborcze:
a) pojęcie prawa wyborczego
b) funkcje prawa wyborczego
2. Konstytucyjne zasady prawa wyborczego
a) geneza podstawowych zasad prawa wyborczego
b) podstawowe zasady prawa wyborczego i ich gwarancje:
– wybory powszechne (cenzusy)
– wybory równe (w sensie materialnym i formalnym
– wybory proporcjonalne/większościowe: treść, pojęcie i rodzaje systemów wyborczych, pro i contra
– wybory bezpośrednie/pośrednie
– wybory w głosowaniu tajnym
– wybory wolne
c) uzupełnianie składu organów przedstawicielskich podczas kadencji
d) frekwencja wyborcza, prawo, a obowiązek wyborczy
B) Wybory w Polsce: Wybory do Sejmu, wybory do Senatu, wybory Prezydenta RP, wybory do Parlamentu Europejskiego, wybory samorządowe.
1. Zarządzanie i terminy wyborów, kalendarz wyborczy, zasady prawa wyborczego
2. Organy wyborcze, okręgi i obwody głosowania
3. Komitety wyborcze
4. Czynne i bierne prawo wyborcze, rejestr i spis wyborców, zgłaszanie kandydatów
5. Przebieg głosowania
6. Ustalenie wyników wyborów
7. Ogłoszenie wyników wyborów
8. Ważność wyborów
9. Wygaśnięcie mandatu posła i obsadzenie mandatu w czasie kadencji
10. Kampania wyborcza
11. Finansowanie wyborów
USTAWA z 5 stycznia 2011 r. Kodeks Wyborczy
- B. Banaszak, Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Rozdział IV: Zasada demokracji, § 6: Wybory
- Państwowa Komisja Wyborcza – przegląd treści strony internetowej
XVII. SEJM RP, SENAT RP, ZGROMADZENIE NARODOWE -FUNKCJE, STATUS POSŁA I SENATORA
1. Tryb ustawodawczy (zwykły i szczególne)
2. Kompetencje kontrolne Sejmu i posłów
3. Kompetencje kreacyjne Sejmu
4. Funkcja europejska i ustrojodawcza – powtórzenie
5. Lobbying i wysłuchanie publiczne
6. Zgromadzenie Narodowe
7. Status posła i senatora – przywileje, obowiązki, odpowiedzialność, niepołączalność
KONSTYTUCJA RP z 1997 r., UCHWAŁA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej; UCHWAŁA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 listopada 1990 r. Regulamin Senatu Rzeczypospolitej Polskiej; USTAWA z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora; USTAWA z dnia 21 stycznia 1999 r. o sejmowej komisji śledczej; USTAWA z dnia 7 lipca 2005 r. o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa; USTAWA z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne; UCHWAŁA ZGROMADZENIA NARODOWEGO z 6 grudnia 2000 r. Regulamin Zgromadzenia Narodowego zwołanego w celu złożenia przysięgi przez nowo wybranego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej; USTAWA z dnia 8 października 2010 r. o współpracy Rady Ministrów z Sejmem i Senatem w sprawach związanych z członkostwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej
Proszę odwiedzić stronę internetową Sejmu RP oraz stronę internetową Senatu RP i dokładnie przejrzeć strony 3 dowolnych posłów i 3 dowolnych senatorów (rejestr korzyści, oświadczenie majątkowe, inicjatywy, interpelacje, kary etc.). UWAGA: to wciąga !
XVIII. SEJM RP – ORGANIZACJA, PIERWSZE POSIEDZENIE SEJMU NOWEJ KADENCJI
Inscenizacja pierwszego posiedzenia Sejmu, z podziałem na role
KONSTYTUCJA RP z 1997 r., UCHWAŁA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej; UCHWAŁA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 listopada 1990 r. Regulamin Senatu Rzeczypospolitej Polskiej; USTAWA z dnia 21 stycznia 1999 r. o sejmowej komisji śledczej; UCHWAŁA SEJMU z 17 lipca 1998 r. Zasady etyki poselskiej
XIX. PREZYDENT RP
1. Wybory prezydenckie – powtórzenie wiadomości
2. Pozycja ustrojowa Prezydenta RP – Prezydent jako część dualistycznej władzy wykonawczej
– postanowienie TK z 20 maja 2009 (sygn. Kpt 2/08)
– Prezydent ≠ „głowa państwa”
3. Odpowiedzialność Prezydenta RP
4. Akty urzędowe Prezydenta
a) instytucja kontrasygnaty
b) prerogatywy Prezydenta
5. Kompetencje
a) w stosunkach z Sejmem i z Senatem
b) wobec rządu
c) w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa Państwa
d) w relacjach międzynarodowych
e) inne (w tym: tzw. tradycyjne uprawnienia głowy państwa)
6. Instytucja Prezydenta RP w praktyce
7. Status prawny byłych Prezydentów RP
KONSTYTUCJA RP z 1997 r., USTAWA z 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu; USTAWA z 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy; ustawa z 30 maja 1996 r. o uposażeniu byłego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Postanowienie TK z 20 maja 2009 (sygn. akt Kpt 2/08)
XX. RADA MINISTRÓW
1. Pozycja ustrojowa Rady Ministrów
a) pojęcie „rządu”
b) Rada Ministrów jako organ władzy wykonawczej (dualizm władzy wykonawczej)
c) Stosunek Rady Ministrów do Sejmu
2. Odpowiedzialność konstytucyjna członków rządu
3. Sposób powoływania Rady Ministrów
a) kadencja Rady Ministrów
b) powoływanie rządu na gruncie przepisów Konstytucji z 1997 r.
4. zmiany w składzie Rady Ministrów
5. Struktura Rady Ministrów
a) kategorie członków rządu w świetle przepisów konstytucyjnych
b) pozycja prawna Prezesa Rady Ministrów (<=> „premier”)
c) pozycja prawna innych członków rządu
d) organy pomocnicze Rady Ministrów
e) inne stanowiska rządowe
6. Tryb działania Rady Ministrów
a) zasada kolegialności
b) zwoływanie i przewodniczenie posiedzeniom RM
c) proces powstawania dokumentu rządowego
d) sposób podejmowania rozstrzygnięć i przyjmowania dokumentów rządowych
e) rola sekretarza RM
5. Kompetencje Rady Ministrów
6. Rada Gabinetowa
7. Akty normatywne rządu
8. Akty normatywne członków rządu
9. Administracja rządowa
a) rządowe organy administracji
b) korpus służby cywilnej
c) centralne organy administracji
KONSTYTUCJA RP z 1997 r., USTAWA z 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu; USTAWA z 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów; USTAWA z 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej; UCHWAŁA RADY MINISTRÓW Nr 190 z dnia 29 października 2013 r. Regulamin pracy Rady Ministrów (M. P. z 2013 r. poz. 979)
XXI. SPRAWDZIAN DUŻY
XXII. DEBATA OKSFORDZKA (?)
XXIII. „Ostatki & Miscellanea”: Stany Nadzwyczajne, Najwyższa Izba Kontroli, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, Rada Polityki Pieniężnej (Finanse Publiczne), Sądy i Prokuratura, Samorząd Terytorialny.
