Trybunały i organy kontroli konstytucyjności w Europie

WYBRANE TRYBUNAŁY KONSTYTUCYJNE I PODOBNE DO NICH ORGANY KONTROLI KONSTYTUCYJNOŚCI PRAWA W EUROPIE (MATERIAŁY DODATKOWE)

FRANCJA
Rada Konstytucyjna – Le Conseil Constitutionnel

UWAGA: 23 lipca 2008 r. uchwalono nowelizację Konstytucji. Za jej sprawą wprowadzono kilka gruntownych zmian w zakresie organizacji i kompetencji Rady Konstytucyjnej. Zmieniono również odpowiednie przepisy ustawy organicznej nr 58-1067 z 7 listopada 1958 o organizacji Rady Konstytucyjnej. Zmiany weszły w życie 1 marca 2010 r.

• Powołana na mocy Konstytucji V Republiki z 1958 r.

• Składa się z 9 członków – powoływanych przez prezydenta (3), przewodniczącego Senatu (3) i przewodniczącego Zgromadzenia Narodowego (3) na 9 lat. Członkowie są powoływani, a nie wybierani. Nie określono wymogów dotyczących kandydata na członka Rady (w praktyce dominują profesorowie prawa).

• nominacje wymagają zatwierdzenia przez odpowiednią komisję każdej z izb parlamentu

• Co 3 lata 1/3 składu Rady jest wymieniana.

• Przewodniczącego Rady powołuje spośród jej członków Prezydent Republiki (na wniosek rządu); przewodniczący ma głos rozstrzygający w przypadku równej liczby głosów w głosowaniu

• W skład rady mogą (wedle uznania) wejść dożywotnio byli prezydenci republiki. Dotąd skorzystało z tego uprawnienia 5 byłych prezydentów. Spośród obecnie uprawnionych ex-prezydentów krótko korzystali ze swoich uprawnień: Jacques Chirac (2007-2011), Valéry Giscard d’Estaing (1981-2004), Nicolas Sarkozy (2012-2013).

• Kworum – 7 osób. Działa zawsze na posiedzeniu plenarnym (łącznie)

• Rozpatruje ok. 20 spraw rocznie

• Bardzo mały aparat administracyjny (łącznie ok. 10 osób obsługuje całą radę)

• Jednoznacznie odrzuca się praktykę „zdań odrębnych” sędziów wyrokujących

Kompetencje:

• Kontrola konstytucyjności ustaw, regulaminów izb i umów międzynarodowych

• Kontrola ma charakter obligatoryjny (ustawy organiczne, regulaminy izb – na wniosek premiera) lub fakultatywny (na wniosek prezydenta, premiera, przewodniczących izb, a od 1974 r. 60 deputowanych lub 60 senatorów – ustawy zwykłe i umowy międzynarodowe)

• Kontrola ma charakter uprzedni (między uchwaleniem a podpisaniem przez prezydenta) lub następczy

• Kontrola ma charakter abstrakcyjny lub konkretny

• Kontrola kompetencyjności – Rada bada czy ustawy uchwalone przez parlament nie wkraczają w zakres kompetencji rządu (na wniosek premiera, rzadko)

Pozostałe kompetencje:

• Udzielanie opinii przed skorzystaniem przez prezydenta z art. 16 Konstytucji V Republiki z 1958 r.

• Czuwanie nad prawidłowością wyborów prezydenckich i parlamentarnych oraz przebiegiem referendum; ogłaszanie wyników, rozpatrywanie protestów wyborczych

• Rozpatrywanie skarg konstytucyjnych obywateli

• Odpowiadanie na „pytania prawne” („question prioritaire de constitutionnalité„) składane przez sądy powszechne za pośrednictwem Rady Stanu lub Sądu Kasacyjnego

• Czas rozpatrywania ok. 1 miesiąc; na wniosek rządu – 8 dni

• http://www.conseil-constitutionnel.fr/

 

NIEMCY
Federalny Trybunał Konstytucyjny
Das Bundesverfassungsgericht (BVerfG)

• Trybunał utworzono w 1951 roku; siedziba: Karlsruhe

• Trybunał Federalny składa się z 16 sędziów wybieranych na jednokrotną kadencję 12 letnią. Połowę składu wybiera Bundestag, a połowę Bundesrat większością 2/3 głosów, z tym, że o ile Bundestag dokonuje wyboru bezpośrednio, w Bundesracie wybory sędziów dokonują się dwuetapowo. Najpierw izba wybiera 12 elektorów, z których min. 8 musi poprzeć kandydata, by przeszedł on do drugiej tury, w której cała izba większością 2/3 głosów potwierdza decyzję elektorów; sędziowie Trybunału nie mogą być członkami parlamentu, rządu, władz krajowych, ani innych władz związanych z tamtymi; jeśli parlament w ciągu 2 miesięcy nie obsadzi wakującego mandatu – prawo jego obsadzenia zyskuje sam Trybunał.

• Z grupy 8 sędziów wybieranych przez każdą izbę parlamentu – 3 to sędziowie z min. 3-letnim stażem w najwyższych federalnych organach sądowych. Pozostałych 5 nie musi być sędziami, ale musi mieć wykształcenie prawnicze. Sędziowie wybierani przez każdą z izb po połowie obsadzają każdy z senatów Trybunału – tzn. 4 z 8 wybranych przez Bundestag trafia do jednego senatu i 4 z 8 do drugiego. Tak samo z sędziami wybranymi przez Bundesrat.

• Wiek sędziego: 40 – 68 lat

• Rozpatruje sprawy w dwóch senatach orzekających, 8-osobowych lub w pełnym składzie;

• Przewodniczącego powołuje parlament; Przewodniczący i wiceprzewodniczący Trybunału zasiadają każdy w innym senacie, któremu jednocześnie przewodniczy.

• Rozpatruje ok. 3000-5000 spraw rocznie (i bije rekordy opóźnień). ok. 90 % z nich to skargi konstytucyjne

• Bardzo rozbudowana administracja

• Rozpatruje sprawy w składach 8-osobowych (senatach orzekających), do których sędzia przypisany jest na całą kadencję; senaty to pozostałość początkowych kilku kadencji Trybunału, gdy połowę składu stanowili członkowie chadecji i połowę socjaldemokracji. Utworzyli dwie grupy 8-osobowe zwane czarnym i czerwonym senatem. Teraz ten wyraźny podział polityczny już nie funkcjonuje, ale podział na senaty pozostał.

• Od 1971 r. w Trybunale przeprowadza się postępowanie wstępne (3 sędziów) dotyczące zasadności wniosku; może powodować jego odrzucenie bez merytorycznego rozpatrzenia. W 1991 r. Trybunał odrzucił w ten sposób 3 z 4 tys. złożonych wniosków

• Od 1985 r. sprawa dotycząca wyroku sądu zapada po uprzednim wyczerpaniu scieżki odwoławczej

• Od 1970 r. dopuszczalna jest praktyka „zdań odrębnych” wyrokujących sędziów

• Kontrola abstrakcyjna: dot. prawa federalnego – na wniosek rządu federalnego, rządu landu lub 1/3 członków Bundestagu

• Orzeczenia wykładnicze – uzależniające konstytucyjność przepisu/aktu od konkretnie ustalonej jego treści

Kompetencje: (wymienione w art. 93 Konstytucji i w ustawie o Trybunale):

• Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między federalnymi organami państwa

• Rozstrzyganie sporów między krajami związkowymi a federacją dotyczących ich wzajemnych stosunków i podziału kompetencji oraz nadzoru federacji nad krajami związkowymi

• Abstrakcyjna i konkretna kontrola konstytucyjności prawa krajowego i federalnego z federalną konstytucją i prawa krajowego z prawem federalnym (na wniosek rządu krajowego, rządu federalnego lub 1/3 Bundestagu)

• Skargi konstytucyjne, wyborcze i komunalne

• Odpowiedzialność za złamanie konstytucji przez prezydenta, sędziów, partie polityczne

• i prywatne osoby prawne. Trybunał może orzec o utracie urzędu prezydenta, rozwiązaniu partii politycznej (2 razy – Socjalistyczna Partia Rzeszy – 1950, Komunistyczna Partia Niemiec – 1956; próba delegalizacji NPD – Narodowo-Demokratycznej Partii Niemiec nie udała się wobec rozkładu głosów 4:4), odwołaniu z urzędu sędziego i utracie niektórych praw podstawowych przez jednostkę

•  http://www.bverfg.de/

WŁOCHY
Trybunał Konstytucyjny – La Corte Constituzionale

• składa się z 15 sędziów wybieranych na 9 lat: po 1/3 przez prezydenta, obie izby parlamentu (głosowanie większością 2/3 w 3 pierwszych turach i 3/5 w pozostałych) i wyższe sądownictwo administracyjne i powszechne (3 Sąd Kasacyjny, 1 Rada Stanu, 1 Izba Obrachunkowa) spośród: sędziów wyższych sądów administracyjnych i powszechnych, profesorów zwyczajnych prawa i adwokatów z min. 20-letnią praktyką.

• wiek sędziego: min. 45 lat

• kadencja dotyczy każdego z sędziów, a nie całego Trybunału, obowiązuje zakaz reelekcji sędziego

• przewodniczący Trybunału jest wybierany na 3 lata (z możliwością reelekcji) przez sędziów Trybunału; jego kadencja jako przewodniczącego (lub kolejne kadencje) trwają maksymalnie do końca kadencji sędziego (nie dłużej niż 9 lat)

• immunitet sędziego porównywalny pod względem zakresu z immunitetem posła

• Trybunał rozpatruje ok. 2000 spraw rocznie

• rozbudowana administracja; każdy sędzia może zatrudnić 2 sekretarzy (stały personel) i 2 asystentów badawczych (na 3 lata)

• odrzuca się praktykę „zdań odbrębnych”, ale omija ten zakaz praktyką wystąpień i wywiadów medialnych sędziów tłumaczących swoje decyzje i poglądy

• kontrola abstrakcyjna dotyczy prawa regionalnego na wniosek rządu (kontrola uprzednia), kontrola prawa federalnego na wniosek władz regionu (kontrola następcza

Kompetencje Trybunału – rozstrzyganie w sprawach :

• dotyczących zgodności z konstytucją ustaw i aktów z mocą ustawy państwa i regionów (dekrety prezydenta i rządu)

• sporów kompetencyjnych między władzami państwa, między regionami i między państwem a regionami

• odpowiedzialności konstytucyjnej prezydenta Republiki (po zmianie konstytucji – tylko prezydenta, a nie jak wcześniej prezydenta, premiera i ministra)

• orzeczenie Trybunału jest ostateczne i nieodwołalne; w przypadku stwierdzenia niekonstytucyjności aktu – traci on moc prawną nazajutrz po ogłoszeniu decyzji przez Trybunał

• w przypadku oskarżenia prezydenta (tylko prezydenta po zmianie konstytucji), w obradach bierze udział 16 dodatkowych sędziów specjalnie na ten cel wybranych w drodze losowania z listy 45 osób sporządzanej co 10 lat przez parlament

• http://www.cortecostituzionale.it

KLASYFIKACJA SĄDÓW KONSTYTUCYJNYCH POD WZGLĘDEM SPOSOBU ICH KREACJI I KOMPETENCJI – PRZYKŁADY 

1. sposób kreacji 

a) determinująca rola organów wykonawczych
– członków mianuje głowa państwa (Austria, Turcja)
– członków do mianowania proponuje Senat – Belgia i Słowacja
– na wybór zezwala Senat (Czechy)

b) wybór przez izby parlamentarne (1 lub obie)
– RFN, Polska, Węgry, Portugalia, Rosja, Litwa, Chorwacja
– kandydatów proponuje prezydent (Słowenia)
– Prezydent i przewodniczący Parlamentu proponują łącznie połowę składu (Ukraina)

c) rozproszenie uprawnień nominacyjnych
– skład powołuje w 1/3 prezydent, 1/3 izby połączone, 1/3 wyższe sądownictwo powszechne i administracyjne (Włochy, Bułgaria)
– prezydent i każda z izb po połowie składu (Rumunia)
– po 1/3 prezydent, przewodniczący zgromadzenia narodowego i przewodn. Senatu (Francja)
– 1/3 każda z izb Kortezów, rząd i Rada Generalna Sądownictwa po 1/6 (Hiszpania)
– 5 sędziów powołuje parlament, a 4 mianuje prezydent (Albania)
– 10 sędziów powołuje Parlament a dodatkowych 3 – wybranych już 10 sędziów (Portugalia)

2. Sposób odnowienia składu:

– wygaśnięcie funkcji z osiągnięciem wieku emerytalnego (Austria, Belgia, Turcja, Ukraina, RFN)
– kadencyjna odnowa całego składu trybunału z zakazem reelekcji (RFN, Portugalia, Chorwacja, Czechy, Rosja, Słowacja, Słowenia, Węgry)
– okresowa odnowa części składu z zakazem reelekcji (Włochy, Francja, Hiszpania, Albania, Bułgaria, Litwa, Rumunia)

3. Kompetencje trybunałów:

a) badanie konstytucyjności aktów prawnych
– wszystkie rodzaje aktów normatywnych (Albania, Austria, Chorwacja, Czechy, Litwa, RFN, Polska, Rumunia, Rosja, Słowacja, Słowenia, Ukraina, Węgry)
– akty ustawodawcze i regulaminy izb parlamentu (Bułgaria, Francja, Hiszpania, Portugalia, Turcja i Włochy)
– tylko ustawy (Portugalia, Rumunia, Włochy)
– akty różnego rodzaju, ale wyłącznie dotyczące problematyki federalnej (Belgia)

b) typ kontroli
– wyłącznie represyjna (Belgia, Chorwacja, Czechy, Słowacja i Turcja)
– represyjna i prewencyjna (pozostałe państwa w tym Polska)

4. Inne kompetencje:

a) rozpoznawanie skarg obywateli z powodu naruszenia ich konstytucyjnie chronionych praw (skarga konstytucyjna)
– Albania, Austria, Belgia, Czechy, Hiszpania, RFN, Rosja, Słowenia i Węgry

b) rozstrzyganie sporów kompetencyjnych
– spory horyzontalne (między organami centralnymi), wertykalne (org. centralny a organ samorządu terytor.), II horyzontalne (między organami sam. terytor.) Albania, Bułgaria, Czechy, Hiszpania, RFN, Rosja, Słowenia, Ukraina, Węgry i Włochy
– tylko spory między organami centralnymi: Austria, Słowacja, Chorwacja, Polska i w bardzo wąskim zakresie Francja
– żadnych uprawnień w tym zakresie nie posiadają trybunały: Belgii, Litwy, Rumunii, Portugalii i Turcji

c) orzekanie w sprawach weryfikacji wyborów i referendum oraz piastowania mandatu
– nie posiadają żadnych tego typu uprawnień (Belgia, Hiszpania, Polska, Rosja, Węgry)
– reszta posiada w różnym zakresie

d) nadzór wobec partii politycznych
– orzekanie w sprawach konstytucyjności partii politycznych (wiele państw – najbardziej szerokie kompetencje Turcja)
– brak takich uprawnień: Austria, Belgia, Francja, Litwa, Hiszpania, Węgry i Włochy

e) orzekanie w sprawach osób postawionych w stan oskarżenia na skutek zawinionego naruszenia konstytucji lub ustaw
– trybunały działające w charakterze trybunału stanu: np. RFN, Rosja, Litwa, Austria
– trybunały stanu działające w oparciu o trybunał konstytucyjny: Włochy
– brak tego rodzaju uprawnień: Belgia, Francja, Hiszpania, Rumunia, Polska, Portugalia, Węgry

[na podstawie: E. Zwierzchowski Europejskie modele scentralizowanej kontroli konstytucyjności prawa, [w:] Prawo i kontrola jego zgodności z Konstytucją, Wydawnictwo Sejmowe 1997, zaktualizowane w oparciu o późniejsze zmiany]