CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 7 minut(y) / READING TIME: 7 minutes
W grudniu swoją premierę miało 19 zagranicznych i 2 polskie periodyki, w których opublikowano konstytucyjne lub politologiczne artykuły. Od razu przyznam, że zadanie dokonania wyboru 10 najciekawszych tytułów grudnia przerosło mnie – wybrałem i opisałem ich nieco więcej. Dodam na swoje usprawiedliwienie, że dawno nie było tak bogatego wyboru ciekawych tekstów na różne ustrojowe i polityczne tematy.
Zestaw zagraniczny
Nie zdołałem wybrać jednego tekstu z najnowszego wydania hiszpańskiego „REVISTA ESPAÑOLA DE DERECHO CONSTITUCIONAL” (Año 2016, Año nº 36, Número 108). Prawie wszystkie teksty prezentują głównie hiszpańską optykę, ale szerokie tło porównawcze i uniwersalne dla demokratycznych ustrojów problemy czynią je interesującymi także dla polskiego czy niehiszpańskiego czytelnika. Moją uwagę przykuło 5 tekstów. Desmontando el indulto (especial referencia a los delitos de corrupción) zawiera radykalną propozycję, aby znieść prawo łaski jako niedemokratyczne i niebezpieczne dla porządku prawnego, co widać szczególnie w przypadku ułaskawień za przestępstwa korupcyjne. Interesująca jest także nota La visión protestante del derecho, której autor dowodzi, że reformacja wywarła istotny wpływ na prawo, w tym prawo konstytucyjne. Odmienna wizja jednostki i prawanatury w filozofii protestanckiejzdaniem autora legła u podstaw nowożytnej doktryny rozdziału państwa i kościoła, a w dalszej perspektywie czasowej miała wpływ na powstanie koncepcji pozytywizmu prawniczego. Prawnoporównawcze opracowanie La regulación del referendo en el derecho comparado: aportaciones para el debate en España ma na celu wskazanie optymalnej regulacji instytucji referendum w Hiszpanii. Komparatystyczne ujęcie sprawia, że jest to godny uwagi zestaw wskazówek o bardziej uniwersalnym charakterze, który może znaleźć zastosowanie także w dyskusji nad regulacją instytucji demokracji bezpośredniej poza Hiszpanią. Dwa równie ciekawe teksty poświęcono praktyce działalnosci hiszpańskiego trybunału konstytucyjnego. Pierwszy — El derecho comparado como argumento de las decisiones del Tribunal Constitucional español — analizuje nieczęste przypadki sięgania przez trybunał po ustalenia obcej nauki prawa. Dotychczas (od 1980 r.) stało się tak w przypadku ok. 50 wyroków. Trybunał odwołuje się do ustaleń obcych systemów prawnych w sprawach trudnych, złożonych, ale dotyczących bardziej ogólnych i uniwersalnych zagadnień. Drugi tekst — El „amicus curiae” en la jurisdicción constitucional española — traktuje o przypadkach występowania przed hiszpańskim trybunałem przez „amicus curiae”, czyli przyjaciela sądu. Podobnie jak w wielu krajach, w Hiszpanii nie istnieje jednoznaczna regulacja prawna tej instytucji i zasad posługiwania się nią przez zainteresowane podmioty. Opracowanie bazuje na analizie praktyki orzeczniczej Trybunału.
W katalońskim periodyku „REVISTA CATALANA DE DRET PÚBLIC” (Núm. 53) polecam dwa godne uwagi teksty. Pierwszy (De la «Carta del Bosc» al «dèficit ecològic» del constitucionalisme) porusza problem „deficytu ekologicznego”, który można zauważyć we współczesnym prawie konstytucyjnym. Zdaniem autora zmiany w konstytucjach poszczególnych krajów zmierzające do odpowiedniego zabezpieczenia środowiska naturalnego przez zniszczeniem, jakkolwiek konieczne, stanowią tylko pierwszy etap działań. Wyzwania stojące przed współczesną ekologią wymagają zmian i regulacji na poziomie ponadnarodowym. Wiele wskazuje na to, że problem „deficytu ekologicznego” wpłynie na pojawienie się nowego, ważkiego obszaru badań w ramach prawa konstytucyjnego. Drugi — Els òrgans de govern universitari: reforma i inclusió de membres externs — jest próbą diagnozy aktualnej sytuacji i propozycją reform systemu szkolnictwa wyższego. Autor składa ciekawą propozycję — aby większość członków podmiotów zarządzających uczelnią wyższą stanowiły osoby spoza tej uczelni. Aby system zarządzania był efektywny, organ zarządzający powinien być kolegialny, ale tylko jeden.
W najnowszym wydaniu włoskiego „QUADERNI COSTITUZIONALI” (numero 4, 2016, dicembre) znajdziemy głównie tematy obecne w innych periodykach konstytucyjnych, jak omówienie sprawy Baka przeciwko Węgrom (odwołanie sędziego trybunału konstytucyjnego na Węgrzech), czy Fisher II (akcja afirmatywna w USA). Pojawia się jednak także wątek polski. Jan Sawicki dowodzi, że trwający w Polsce kryzys konstytucyjny utrwala się i próbuje przewidzieć dalsze jego skutki dla polskiej demokracji (Una crisi costituzionale ormai cronicizzata e il suo impatto sulla democrazia: la Polonia nel 2016). Mnie zainteresowała nota Libertà di espressione dei parlamentari e sanzioni disciplinari per violazione dell’ordine delle sedute traktująca o problemie wolności słowa i wyrażania poglądów przez parlamentarzystów w konfrontacji z wymogami regulaminów parlamentarnych dotyczącymi porządku obrad i sankcjami dyscyplinarnymi za ich naruszenie. Temat bardzo aktualny w świetle ostatnich wydarzeń w polskim Sejmie.
W brytyjskim periodyku „POLITICAL STUDIES” (Volume 64, Issue 4, December 2016) także odnajdziemy polski wątek. W tekście Can Civic Education Make a Difference for Democracy? Hungary and Poland Compared, rumuńska badaczka dowodzi, że edukacja obywatelska młodzieży ma znaczenie na jej późniejsze zachowania wyborcze. Jej zdaniem Polska odniosła pod tym względem sukces, w przeciwieństwie do Węgier. O ile w Polsce młodzież generalnie w dużo mniejszym stopniu popiera partie o autorytarnym programie, czym odróżnia się od starszych pokoleń polskich wyborców, o tyle na Węgrzech jest dokładnie odwrotnie – to młodzi stanowią o sukcesie ruchów autorytarnych. Najnowsze wyniki badań opinii publicznej zdają się korygować nieco te tezy. W numerze także o czynnikach mających wpływ na długość planowanej debaty parlamentarnej na temat określonych projektów ustaw (okazuje się, że debatom o projektach bardziej kontrowersyjnych lub ważniejszych ustaw większość rządząca we Włoszech rezerwowała więcej czasu na dyskusję), oraz o stosunkowo niewielkim wpływie aplikacji podpowiadających na kogo głosować w wyborach (VAA – voting advice application) na decyzję wyborczą i udział w wyborach.
Czy orzekając o konstytucyjności sąd może kierować się kryterium „niedozwolonych konstytucyjnie intencji”, jakimi kierowała się legislatura? Autor ciekawego opracowania Constitutionally Forbidden Legislative Intent w grudniowym „HARVARD LAW REVIEW” (vol. 130, no. 2), poświęconego praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego USA stanowczo krytykuje opieranie decyzji sądu wyłącznie na tym kryterium, ale docenia jego wagę jako jednego z ważnych kryteriów oceny zachowania parlamentu i rezultatów jego działalności w postaci aktów normatywnych.
Połowę objętości grudniowego wydania amerykańskiego periodyku „ELECTORAL LAW JOURNAL” (Volume 15, Issue 4) stanowi plon sympozjum naukowego poświęconego geografii wyborczej, znanej w nauce pod nazwą gerrymander. Manipulowanie granicami okręgów wyborczych i liczbą mandatów w celu poprawy wyniku wyborczego konkretnej partii uchodzi powszechnie za naruszenie dobrych obyczajów politycznych. Może także stanowić złamanie konstytucji. Aby jednak można było orzec o niekonstytucyjności odpowiednich zmian w prawie należy mieć mocne podstawy. Autorzy proponują sposoby (testy) na stwierdzenie, że mamy do czynienia z niedozwoloną geografią wyborczą. Nie wydaje się przypadkiem, że temat ten pojawia się w USA akurat teraz, po dużej zmianie na amerykańskiej scenie politycznej. W świetle zapowiedzi polskich władz dotyczących planowanych zmian w prawie wyborczym, nie można wykluczyć, że amerykańskie wskazówki znajdą zastosowanie także w Polsce.
Native American reservation constitutions porusza ciekawy problem konstytucji przyjmowanych przez Indian osiadłych w amerykańskich rezerwatach. Okazuje się, że pierwsze konstytucje plemion indiańskich pochodzą z początku XIX w. Najstarsza, konstytucja Czirokezów została przyjęta w 1827 r., najnowsza – plemenia Jokutów — dopiero w 2014 r. Autor dowodzi, że jednym z głównych powodów przyspieszenia decyzji o przyjęciu konstytucji było osiedlenie się w tym samym rezerwacie różnych szczepów tego samego plemienia, nierzadko wrogo do siebie nastawionych. Duże, dobrze zorganizowane i wewnętrznie spójne plemiona nie spieszyły się z tą decyzją. Artykuł analizuje konstytucje indiańskie i ich ewolucję. („CONSTITUTIONAL POLITICAL ECONOMY”, Volume 27, Issue 4).
Grudniowe wydanie „WEST EUROPEAN POLITICS” (vol. 39, issue 6) zawiera kilka interesujących tekstów, z których nie udało mi się wybrać jednego, dlatego prezentuję dwa. Pierwszy: Explaining interest group access to parliamentary committees analizuje przyczyny, dla których grupy polityczne i komisje parlamentarne zapraszają do współpracy grupy interesu. Okazuje się, że praktyka polityczna wykazuje w tym obszarze pewne prawidłowości. Badania dotyczyły parlamentu Hiszpanii i objęły okres 20 lat (1996-2015). Autor dowodzi, że grupy interesu są chętniej zapraszane w przypadku spraw wzbudzających spór polityczny, a także kiedy mamy do czynienia z rządem mniejszościowym. Grupy są najchętniej zapraszane w przypadku realizowania przez partię jednej z dwóch odmiennych strategii polityczych – rozwiązywania problemów lub zaogniania sporu. Liczba obecnych w parlamencie grup interesu rośnie także wraz ze wzrostem liczby komisji stałych. Drugi tekst — Cooperation between counterparts in parliament from an agenda-setting perspective: legislative coalitions as a trade of criticism and policy to ciekawa analiza relacji między rządem i opozycją. Badania dotyczące duńskiego parlamentu doprowadziła do stworzenia ciekawego obrazu tych relacji. Autorzy dowodzą, że aktywna postawa opozycji w formie konsekwentnej i konstruktywnej krytyki rządu przynosi efekty. Rząd sięga po różne propozycje, żeby złagodzić krytykę. Dając może także wymagać, co w praktyce przynosi korzyści obu stronom — redukcję krytyki zagrażającej partii rządzącej ubiegającej się o reelekcję oraz konkretne decyzje polityczne po myśli opozycji. Z myślą o osobach zainteresowanych polską tematyką prezentowaną w zagranicznych periodykach naukowych, dodam na marginesie, że w numerze znalazł się także tekst poświęcony polskim wyborom parlamentarnym z 2015 r. (autorstwa R. Markowskiego).
Do They Really Know? On Party Representatives’ Knowledge of the Extent to Which Their Parties Make Election Pledges to pozbawiona złudzeń analiza wiedzy deputowanych na temat programu wyborczego, a przede wszystkim obietnic wyborczych składanych przez ich partię. Okazuje się, że większość polityków nie miała elementarnej wiedzy na ten temat. Posiadają ją tylko politycy pierwszego garnituru, aktywni w sferze publiczno-medialnej. Analizie poddano szwedzką scenę polityczną. Refusing to be Sidelined: The Engagement of the Finnish Eduskunta in Foreign Affairs – to podważenie popularnej tezy o marginalnej roli parlamentów w dziedzinie polityki zagranicznej. Przykład fińskiej Eduskunty pokazuje, że parlament nie rezygnuje łatwo z udziału w kształtowaniu spraw zagranicznych państwa. Dotyczy to (choć w różnym zakresie) zarówno własnej polityki państwa, jak i udziału w polityce zagranicznej Unii Europejskiej. Parlamenty nadal mają narzędzia, które mogą wykorzystywać w celu zaznaczenia swojego znaczenia w polityce zagranicznej i korzystają z nich.
Dokonanie wyboru tylko jednego artykułu z najnowszego wydania francuskiego periodyku „REVUE FRANÇAISE DE DROIT CONSTITUTIONNEL” (2016/4 (N° 108)) było arcytrudne. Polecam więc czytelnikom cały numer, a w nim: dwa teksty o prezydencie (Boliwii, jako czołowym organie państwa i specyficznym wytworze południowoamerykańskiego konstytucjonalizmu z typową dla niego silną egzekutywy oraz o prezydencie Włoch, a raczej o otaczającej go aurze organu neutralnego i arbitra, którą autor stanowczo neguje jako mit), o tym czy istnieje ogólnoeuropejski wzorzec trybu zmiany konstytucji, o zupełnie nowej instytucji prawyborów prezydenckich we Francji (które autor określił plastycznie jako „stek podany roślinożercy i grożący mu niestrawnością”), o unikalnym typie rozstrzygnięć Sądu Najwyższego Brazylii, które mają rangę norm powszechnie obowiązujących, wreszcie o tym, co XXI-wieczny konstytucjonalizm zawdzięcza Arystotelesowi. Szczególnie polecam opracowanie traktujące o amerykańskim Dystrykcie Kolumbia. Autor określa go jako ustrojową anomalię i niedemokratyczną wyspę wśród arcydemokratycznego otoczenia — ale także jako anomalię konieczną. Dystrykt powstał decyzją Jerzego Waszyngtona 24 stycznia 1791 r. (Le District de Columbia, une anomalie au cœur des institutions américaines).
Polska lista tekstów jest skromniejsza i składają się na nią artykuły z grudniowych wydań dwóch periodyków:
W „PAŃSTWIE I PRAWIE” (nr 12/2016) zainteresowały mnie dwa teksty poświęcone zagadnieniom konstytucyjnym. Pierwszy dotyczy amerykańskiego Sądu Najwyższego. Autor odnosząc się do burzliwych wydarzeń związanych z obsadzaniem wakatu po śmierci sędziego A. Scalii, zadaje tytułowe pytanie: Nowa era czy kolejny etap w historii Sądu Najwyższego USA? Odpowiadając uspokaja, że nie ma powodów, aby mówić o przełomie w historii Sądu Najwyższego, którego działalność od początku ma silnie polityczne zabarwienie. Drugi tekst dotyczy rzadko poruszanego w polskiej literaturze, a przy tym bardzo ciekawego i oryginalnego zagadnienia konstytucjonalizmu izraelskiego. Autor tekstu The Supreme Court of Israel’s route to constitutional democracy analizuje historię uchwalania zestawu ustaw zasadniczych kształtujących ustrój Izraela, którym długo odmawiano rangi aktów konstytucyjnych i ponadustawowej mocy prawnej. Uchwalenie ostatnich dwóch ustaw zasadniczych: o wolności zawodowej oraz o godności ludzkiej i wolności oraz orzeczenie przez Sąd Najwyższy, w głośnej sprawie Banku Mizrahi, o ich nadrzędności w hierarchii aktów prawnych z jednoczesnym uznaniem własnych kompetencji do dokonywania kontroli legalności innych aktów prawnych określa się jako rewolucję konstytucyjną.
Warto zasygnalizować, że ukazał się kolejny numer „STUDIÓW WYBORCZYCH” (nr 22) — jedynego w Polsce pisma poświęconego w całości problematyce wyborczej. Pismo zdążyło już zdobyć sobie zasłużone uznanie. Można jedynie ubolewać, że nie ukazuje się z większą częstotliwością. W numerze wiele interesujących zagadnień. Wśród nich opracowania dotyczące: zmian granic okręgów wyborczych w USA (a więc tematu sygnalizowanego już wyżej), drugiej tury wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, którą w niektórych przypadkach autor proponuje znieść, czy głosów nieważnych w wyborach w Australii (oddawanych intencjonalnie lub przypadkowo i ich przyczyn). Zainteresowały mnie szczególnie dwa teksty — o prawach wyborczych mniejszości narodowych w państwach Grupy Wyszehradzkiej oraz o udziale w wyborach analfabetów (Głosowanie osób niepiśmiennych a zasada powszechności wyborów). Z pierwszego tekstu wynika, że nie ma jednolitych standardów w regulowaniu prawa wyborczych mniejszości w wyszehradzkim czworokącie. Nadal wpływa na nie ich liczebność, kwestie historyczne i współczesne relacje z państwami, gdzie stanowią większość. Problem praw wyborczych analfabetów, jakkolwiek nie występuje w Polsce, nadal jest na świecie aktualny i dotyczy prawie 800 tys. osób. Autorka prezentuje historię i współczesność tego problemu.
