MONARCHIA W REPUBLICE. CZĘŚĆ 2: REPUBLIKA CZARNOGÓRY

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 10 minut(y) / READING TIME: 10 minutes

Mikołaj I, książę Czarnogóry (1860-1910), król Czarnogóry (1910-1918).

We wpisie poświęconym projektowi oficjalnego uznania przez Republikę Rumunii i nadania osobowości prawnej rumuńskiej rodzinie królewskiej obiecałem, że w późniejszym terminie opiszę jeszcze ciekawszy przykład podobnej praktyki. Otóż w Republice Czarnogóry (Montenegro) podobna regulacja prawna weszła w życie i obowiązuje już od 2011 r. Nota bene, rządowy projekt ustawy o rumuńskim domu panującym nie wyszedł  do końca kadencji poprzedniego parlamentu poza etap wstępnych konsultacji. Wyniki wyborów parlamentarnych z grudnia 2016 r., w których zwyciężyli postkomuniści zdają się nie wróżyć dobrze projektowi rumuńskich monarchistów, ale w polityce, szczególnie w naszej części Europy nie używa się słowa „nigdy”. Warto w tym miejscu podkreślić, że podpis pod projektem ustawy złożył wicepremier ówczesnego rządu „fachowców” Vasile Dancu z partii socjaldemokratycznej (PSD), która wygrała ostatnie wybory i obecnie tworzy samodzielnie rząd większościowy. O zróżnicowanej reakcji obywateli rumuńskich świadczy fakt, że projekt spotkał się zarówno z entuzjastycznym poparciem, jak i ostrym sprzeciwem – rozpoczęto zbieranie podpisów pod petycją do władz o jego wycofanie z prac rządowych.

Verbum nobile debest esse stabile, więc dzisiaj o monarchii w republice… Czarnogóry. Czarnogóra to ostatnie (nie licząc Kosowa) państwo powstałe po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii (SFRJ). Przypomnijmy, że dwie pozostałe po tym rozpadzie republiki utworzyły najpierw Federalną Republikę Jugosławii (28.4.1992 r.), która  4.2.2003 r. stała się państwem związkowym o nazwie „Serbia i Czarnogóra”. 3 czerwca 2006 r., w rezultacie wcześniejszego referendum niepodległościowego z 21 maja, doszło do rozpadu tego kraju i powstania niezależnych: Serbii i Republiki Czarnogóry. Na podstawie umowy między krajami, za sukcesora dotychczas istniejącej Serbii i Czarnogóry uznano Serbię. W kolejnych latach Czarnogóra (z nazwy państwa usunięto wyraz Republika) z powodzeniem aplikowała o przyjęcie do ONZ (2006), Rady Europy (2007) i NATO (2009). W 2010 r. uzyskała status kandydata do Unii Europejskiej.

Sentyment Czarnogórców do monarchii odżył już w początkach procesu odzyskiwania pełnej suwerenności. W 2004 r. parlament Czarnogóry (działający jeszcze w warunkach federacji z Serbią) ustanowił herb państwa nawiązujący do tradycyjnych symboli państwowych, z których część, na czele z koroną, berłem i królewskim jabłkiem w łapach dwugłowego orła uznano powszechnie (nie bez kontrowersji) za symbol  monarchicznych tradycji państwa.

Mały naród Czarnogórców, złożony z licznych wojowniczych klanów kierowanych przez elekcyjnych kniaziów, doświadczył burzliwej historii typowej dla południowych Słowian. Stale zagrożony przez wpływowych sąsiadów na czele z Wenecją, ottomańską Turcją i Austrią, zdołał jednak zachować względną niezależność, a w ramach Imperium Tureckiego – unikalną autonomię. Czarnogórą od końca XVII w. rządzili serbscy biskupi-książęta (władycy) z dynastii  Petrowiciów-Niegoszów (Petrović-Njegoš). Pod rządami tych władców w XIX w. Czarnogórcy zaczęli odnosić kolejne sukcesy militarne nad Turkami, dzięki czemu powiększyli terytorium  kraju, w końcu uzyskali uznaną przez społeczność międzynarodową niepodległość (1878). Ostatni władca z dynastii Petrowiciów-Niegoszów, Mikołaj I objął tron po zamordowanym stryju, Danielu I. Panował w latach 1860-1910 początkowo jako książę, a później jako pierwszy i jak się miało wkrótce okazać — ostatni król. Za jego rządów Czarnogóra odniosła spektakularne zwycięstwa nad Turcją, odzyskała wiele terytoriów i uzyskała pełną niepodległość. Był człowiekiem posiadającym wiele talentów i… dzieci (12). Odnosił sukcesy na polu literackim i militarnym. W 1905 r. doszło do przyjęcia pierwszej konstytucji, a w 1910 r. Czarnogóra stała się królestwem. W czasie I wojny światowej stanęła po stronie Ententy. Po wojnie, w 1918 r. tzw. Zgromadzenie Podgoricy podjęło decyzję o przyłączeniu Czarnogóry do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (od 1929 r. Królestwo Jugosławii) pod berłem serbskiej dynastii Karadżordżewiczów. Po pozbawieniu tronu Mikołaj I wyjechał do Francji, gdzie zmarł po trzech latach (1921 r.). 5 z jego 9 córek wyszło za mąż za członków rodzin panujących, pretendentów do tronu lub królów (króla Serbii, króla Włoch, pretendenta do tronu Bułgarii i członków rodziny Romanowów).

Mikołaj Michał Franciszek Petrowić-Niegosz, de iure król Czarnogóry

Obecnie królem de iure Czarnogóry jest Mikołaj II, prawnuk Mikołaja I, używający tytułu księcia-następcy tronu, urodzony i wychowany we Francji, z zawodu architekt. Przyjechał do kraju przodków w 1989 r. towarzysząc sprowadzonym szczątkom ostatniej pary królewskiej (Mikołaja I i Mileny) oraz ich córek. Od tej pory angażuje się w liczne przedsięwzięcia promujące Czarnogórę na świecie⁽¹⁾Fondacija Petrovic Njegoš: Royal Family, http://fondacija-njegos.org/en/fondacija/kraljevska-porodica-crna-gora/, odczyt: 28.1.2017. Wspierał starania o przyjęcie kraju do organizacji międzynarodowych oraz poparł rozłączenie federacji z Serbią. O księciu Mikołaju zrobiło się głośno kiedy w 2010 r. publicznie zwrócił się do rodziny Karadżordżewiczów żądając przyznania przez nią, że ponosi winę za pozbawienie jego pradziada tronu po przymusowym przyłączeniu Czarnogóry do późniejszego Królestwa Jugosławii rządzonego przez tę serbską rodzinę (ostatni król Czarnogóry otrzymał zakaz wjazdu na terytorium swojego królestwa). Wypowiedź księcia Mikołaja II została w ostry sposób skomentowana przez rzecznika prasowego Karadżordżewiczów (stwierdził, że książę Mikołaj powinien pomyśleć zanim otworzy usta). Stanowisko serbskiego dworu w tej sprawie opiera się na uznaniu, że włączenie Czarnogóry do Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców w 1918 r. nie było zamachem, czy działaniem bezprawnym, ale rezultatem referendum, a więc realizacją woli wyrażonej przez jednoczące się narody, w tym Czarnogórców. ⁽²⁾T.N. Đaković, Srpski princ neće da se izvinjava crnogorskom, http://www.blic.rs/vesti/tema-dana/srpski-princ-nece-da-se-izvinjava-crnogorskom/zbsymd1, odczyt: 28.1.2017. Książę Mikołaj wyjaśniał później, że nie żądał przeprosin, jak sugerowały media, a jedynie publicznego potwierdzenia krzywdy wyrządzonej jego rodzinie. Nie obwinia współczesnych przedstawicieli rodu Karadżordżewiczów za czyny ich przodków, ale oczekuje na gest dobrej woli. Taka postawa Mikołaja zjednuje mu wielu zwolenników w Czarnogórze, która mozolnie buduje własną tożsamość, niepowiązaną z serbską. Serbska opinia publiczna uważa te zabiegi za sztuczne. Wielu komentatorów uważa Czarnogórców za Serbów, podobnie jak ich język za serbski. Bardziej radykalni Serbowie uważają, że istnieje „czarnogórski spisek” — Serbia ponosiła straty i klęski zawsze kiedy rządziły nią osoby czarnogórskiego pochodzenia (jak Milosević, czy Karadzić) ⁽³⁾zob. M. Bozinovich, The “Montenegrin Conspiracy”, Serbianna.com, 30.7.2010.

Warto dodać, że przodkowie księcia Mikołaja nie byli tak krytyczni wobec Karadżordżewiczów. Król Mikołaj I wydał za jednego z nich swoją córkę. Ojciec księcia Mikołaja II, ks. Michał oficjalnie uznał ich prawa monarsze i zrzekł się swoich pretensji do tronu czarnogórskiego. Król Serbii Aleksander przyznał ks. Michałowi stałą pensję. Za rządów króla Jugosławii Piotra II, ks. Michał wszedł w skład jego Rady Koronnej oraz ślubował mu swoją lojalność. Po II wojnie światowej, książę Michał poparł Tito mając nadzieję na przywrócenie przez niego niepodległości Czarnogóry. Pełnił także rolę szefa protokołu dyplomatycznego w ministerstwie spraw zagranicznych. W 1948 r. przejrzał prawdziwe intencje komunistycznego przywódcy, porzucił karierę jugosłowiańskiego dyplomaty i wyemigrował na stałe do Francji, gdzie przyszedł na świat jego syn — ks. Mikołaj ⁽⁴⁾M.Eilers Koening, Montenegro gets a prince … sort of, http://royalmusingsblogspotcom.blogspot.com/2011/07/montenegro-gets-prince-sort-of.html, 21.7.2011, odczyt: 28.1.2017.

Współczesny herb Czarnogóry

W roku 2010 podano do publicznej wiadomości informację, że rząd czarnogórski (co wydaje się dość zaskakujące — koalicyjny rząd tworzyły dwie partie lewicowe, w tym jedna postkomunistyczna) rozpoczął prace nad projektem ustawowej regulacji statusu dawnej czarnogórskiej rodziny panującej. Projekt nie był konsultowany z księciem, który po jego otrzymaniu wyraził o nim bardzo krytyczną opinię w liście otwartym do władz Czarnogóry. Wyjaśnił w nim dlaczego kategorycznie odrzuca propozycję rządu w zaprezentowanym kształcie i że w konsekwencji nie weźmie udziału w uroczystych obchodach 100-lecia ustanowienia Królestwa Czarnogóry w 2010 r., których miał być najważniejszym gościem. Książę ujawnił także w liście, że od 2005 r. trwały negocjacje rodziny królewskiej z władzami kraju na temat warunków ich powrotu do Czarnogóry. Tym bardziej zaskoczył go fakt przesłania mu gotowego projektu ustawy, bez wcześniejszego zaproszenia do udziału w pracach redakcyjnych. Przedstawił swoje oczekiwania dotyczące kształtu ustawy, który mógłby zaakceptować⁽⁵⁾Le Monténégro fête les 100 ans du royaume sans l’héritier de la dynastie Petrović Njegoš, 30.8.2010, www.balkans.courriers.info. List odbił się szerokim echem. W efekcie doszło do spotkania obu stron i przeformułowania stosownych postanowień projektu. Kwestia ta podzieliła również czarnogórską scenę polityczną. Politycy partii opozycyjnej byli stanowczo przeciwni instytucjonalizacji i finasowaniu z budżetu państwa rodziny królewskiej, premier i minister sprawiedliwości uważali proponowane rozwiązania za optymalne, przewodniczący parlamentu uważał, że prace nad projektem powinny być prowadzone w porozumieniu z księciem Mikołajem⁽⁶⁾V. Radojević, Princ Nikola na svadbi u Londonu, „Večernje Novosti”, 30.8.2010.

Ostatecznie rząd skierował do parlamentu uzgodnioną z księciem wersję, a czarnogórska legislatywa uchwaliła go 12 lipca 2011 r. większością głosów rządzącej koalicji i przy sprzeciwie opozycji. Książę na zaproszenie władz państwowych przybył do Czarnogóry, aby podziękować za ten ważny gest. Szczególnie za to, że ustawa określiła przejęcie władzy przez Karadżordżewiczów i przyłączenie Czarnogóry do Królestwa SHS za niezgodne z prawem i krzywdzące dla Petrowiciów-Niegoszów. Uznał to za akt sprawiedliwości dziejowej i wyraził oczekiwanie, że kontakty z serbską rodziną królewską ulegną poprawie⁽⁷⁾Признање, а не извињење, PTC-Радио-телевизија Србије, 24.7.2011, www.rts.rs.

Ustawa z 12 lipca 2011 r. o statusie potomków dynastii Petrowiciów-Niegoszów  (Zakon o statusu potomaka dinastije Petrović Njegoš) Składa się 18 artykułów. Akt otwierają postanowienia wprowadzające, których treść wyraźnie koresponduje z apelem księcia Mikołaja. W artykule 1 stwierdzono wprost, że celem ustawy jest rehabilitacja moralna i historyczna rodziny Petrowiciów-Niegoszów oraz, że do ich detronizacji doszło w sposób niezgodny z konstytucją z 1905 r. i w drodze aktu przymusowej aneksji państwa w 1918 r. Artykuły 2 i 3 ustawy zawierają postanowienia niespotykane w ustrojach republikańskich. Ustawa oficjalnie uznaje istnienie „dynastii Petrowiciów-Niegoszów”, która trwa w osobach męskich potomków króla Mikołaja I i ich żon, określonych jako „potomkowie dynastii” (potomci dinastije). Ustawa ustanawia wyjątek od generalnej zasady wyłączności obywatelstwa czarnogórskiego przewidzianej w ustawie o obywatelstwie (wyjątek dotyczy przypadków wynikających z międzynarodowych umów bilateralnych). Potomkowie dynastii mają prawo do mnogiego obywatelstwa (art. 8). Aby zachować swój status i przywileje nie wolno im jednak angażować się w działalność polityczną. Potomkowie dynastii mają prawo do używania określonych w ustawie nieruchomości. Na cele działalności oficjalnej przyznano im część pałacu Kruševac w Podgoricy. Do prywatnego użytku otrzymali dom w Niegoszy należący niegdyś do króla Michała I wraz z ogrodem i łąkami, 120-metrowy apartament w Podgoricy oraz dom, który w ciągu dwóch lat ma powstać w Cetyni (Cetinje) według projektu księcia Michała, za pieniądze z budżetu państwa.

Kruševac. Zimowy pałac króla Mikołaja I

Artykuł 3 stwierdza, że prawem i obowiązkiem potomków dynastii jest stanie na straży i utrzymywanie tradycji dynastycznych w zakresie działalności kulturalnej, humanitarnej i innej o niepolitycznym charakterze, w celu wzmocnienia i utrzymania czarnogórskiej tożsamości, kultury i tradycji. Jest to jednocześnie kluczowa rola, w jakiej obsadzono rodzinę królewską, rola nawiązująca do tej, którą odgrywają rodziny panujące w monarchiach. Klauzulę zawartą w art. 4, który obliguje potomków dynastii do szanowania integralności państwa i przestrzegania jego konstytucji jest istotny w świetle treści art. 1 Konstytucji Czarnogóry, który ustanawia republikańską formę państwa. Element monarchiczny został więc wyraźnie ograniczony.

Cel w postaci podtrzymywania i rozwijania tradycji dynastycznych w interesie publicznym Czarnogóry ma być realizowany przede wszystkim poprzez działalność Fundacji Petrowiciów-Niegoszów. Ustawa przewiduje, że fundacja otrzyma na cele statutowe w ciągu 7 lat ogółem kwotę 4,3 mln euro z budżetu państwa. Siedzibą fundacji jest Czarnogóra. Członkowie władz fundacji (potomkowie dynastii) zarządzają jej majątkiem w sposób niezależny. Szczegółowe zasady działania fundacji określają przepisy ustawy o fundacjach.

Herb dynastyczny Petrowiciów-Niegoszów

Artykuł 5 jest szczególnie ciekawy ponieważ ustanawia instytucję „Reprezentanta potomków dynastii” w osobie najstarszego męskiego potomka rodziny panującej. Jednocześnie ustawa określa zasady sukcesji jego funkcji, która odbywa się w drodze naturalnej (dziedziczenie), przechodząc na najstarszego męskiego potomka — co stanowi absolutnie unikalne rozwiązanie w skali demokratyczno-republikańskiego świata i pozwala na zakwalifikowanie ustroju Czarnogóry do republik mieszanych z elementami monarchicznymi. „Reprezentant” nie został nazwany królem, czy księciem, ale zgodnie z ustawą ma prawo posługiwać się symbolami heraldycznymi dynastii Petrowiciów-Niegoszów — kolejny monarchiczny przywilej.

Zakres uprawnień i zadań Reprezentanta został określony tylko częściowo. Jest on z urzędu (a więc w pewnym sensie także z urodzenia) Prezesem Zarządu Fundacji rodzinnej. Ponadto może zostać powołany do pełnienia innych funkcji o charakterze protokolarnym lub formalnym, decyzją Prezydenta Czarnogóry, Premiera lub przewodniczącego parlamentu. W przypadku powierzenia mu dodatkowych funkcji. W takim przypadku Reprezentant ma prawo do używania środków i zasobów, w tym nieruchomości należących do państwa, które zapewnia mu także odpowiednią obsługę administracyjną. „Reprezentant” posiada też liczne przywileje. Z budżetu państwa ma otrzymać w ratach rozłożonych na lata 2010-2018 dotację na realizację swoich zadań. Ponadto, od 2019 r. (po skutecznym upływie w/w terminu na przekazanie przez państwo pełnej kwoty dotacji), będzie otrzymywał comiesięczną pensję od państwa, w wysokości równej wynagrodzeniu prezydenta Czarnogóry (ok. 1885 euro⁽⁸⁾R. Mateos, La República de Montenegro rehabilita a su antigua Familia Real con los mayores honores, ExtraConfidencial.com, 24.7.2011 ).

Ocena ustawy — zarówno ogólna, jak i dotycząca szczegółowych postanowień — jest zróżnicowana. Nawet zwolennicy restytucji monarchii są podzieleni. Jedni uważają, że książę Mikołaj wykonał pierwszy, ważny krok na długiej i żmudnej drodze do restauracji monarchii, inni uważają go za osobę, która zaprzedała swoje ideały za kilka milionów euro i rozmieniła się na drobne⁽⁹⁾Montenegro, What Royalist Progress Looks Like, MadMonarchist, 1.10.2014, http://madmonarchist.blogspot.com/2014/10/montenegro-what-royalist-progress-looks.html, odczyt: 30.1.2017. Nadzieje monarchistów nie słabną i wielu z nich wierzy, że nadal istnieje szansa na restytucję monarchii w Czarnogórze. Może to być początek większego ruchu w Europie Południowo-Wschodniej. Silne sympatie monarchistyczne można od lat zauważyć także w Serbii. Nie ulega wątpliwości, że rozwiązania wprowadzone ustawą o statusie potomków dynastii Petrowiciów-Niegoszów nie mają precedensu, ani odpowiednika na świecie — w państwie o ustroju, który został w konstytucji określony jednoznacznie jako republikański ustanawia się instytucje typowe dla ustroju monarchicznego. Do przejawów zasady monarchicznej należy przede wszystkim instytucja dziedzicznego „Reprezentanta potomków dynastii”, przekazywana ponadto wyłącznie w linii męskiej, jak również instytucja domu panującego nosząca w tym przypadku eufemistyczną nazwę „potomków dynastii”. Typowe dla monarchii jest także finansowanie dynastii z budżetu państwa i możliwość, a nawet zalecenie, aby angażować jej członków (’potomków’) w oficjalną działalność państwa — o charakterze wewnętrznym i zagranicznym, ale nie partyjno-politycznym. Dla niektórych komentatorów są to wszystko dowody na to, że w Czarnogórze już wprowadzono zręby ustroju monarchicznego. Studząc te emocje chciałbym stwierdzić, że Czarnogóra jest nadal bez wątpienia republiką, jak stanowi obowiązują konstytucja, choć z pewnością w jej ustroju występują wyraźne przejawy zasady monarchicznej.

Ilustracje

1. Mikołaj I, [Public domain], via Wikimedia Commons
2. Mikołaj II, źródło: http://www.almanachdegotha.org
3. Herb Czarnogóry, by Vectorized by B1mbo edit by: User:Froztbyte (Own work) [CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons
4. Kruševac. Zimowy pałac króla Mikołaja I, źródło: http://waytomonte.com/en/p-3181-the-king-nikola-s-palace-in-podgorica
5. Herb dynastii Petrowiciów-Niegoszów by: CarJunakaCg some elements by Katepanomegas [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC BY-SA 4.0-3.0-2.5-2.0-1.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0-3.0-2.5-2.0-1.0)], via Wikimedia Commons