KONSTYTUTY POLECAJĄ: NAJCIEKAWSZE ARTYKUŁY WRZEŚNIA I PAŹDZIERNIKA 2018

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 7 minut(y) / READING TIME: 7 minutes

Szanowni Państwo, Drodzy Czytelnicy. Dzisiaj ⁽¹⁾Tekst został opublikowany oryginalnie 16 lutego 2020 r. Inna data figurująca w nagłówku tekstu wynika z potrzeby zachowania w bazie tekstów kolejności wpisów wg chronologii wydań omawianych periodyków naukowych mała niespodzianka — debiut pisarski p. mgr Aleksandry Szydzik, nowej asystentki w mojej rodzimej katedrze. Autorka na moją prośbę opracowała właśny, subiektywny (jak zwykle tutaj) przegląd najciekawszych artykułów naukowych z zakresu prawa konstytucyjnego i nauk politycznych, które ukazały się we wskazanym okresie. Na próbę powierzyłem pani magister jeden z zaległych przeglądów (IX-X 2018). Moim zdaniem wykonała zadanie wzorowo (nie wiem czy sam wybrałbym akurat wskazane artykuły co jeszcze podnosi wartość przeglądu oraz znaczenie pojawienia się nowego, dodatkowego autora), dlatego tekst ukazuje się na mojej stronie i polecam go Państwa uwadze. Mam nadzieję, że to nie ostatni przegląd w wykonaniu p. mgr A. Szydzik przede wszystkim słowa zachęty, ale również wszystkie inne uwagi i opinie — pod adresem Autorki w komentarzach pod tekstem — są mile widziane.

W okresie od września do października 2018 roku ukazały się nowe wydania aż 48 zagranicznych periodyków naukowych poświęcone zagadnieniom prawa konstytucyjnego oraz nauk politycznych. Dzięki uprzejmości prof. M. M. Wiszowatego, poniżej przedstawiam subiektywne zestawienie najciekawszych artykułów naukowych, które zostały opublikowane we wskazanym wyżej okresie.

Moją uwagę zwrócił artykuł o oryginalnym tytule „The Real Reason Liberals Drink Lattes”, opublikowany w październikowym wydaniu czasopisma „PS: POLITICAL SCIENCE & POLITICS” (Volume 51, Issue 4). Autorzy tekstu podejmują próbę zredefiniowania powszechnie znanego w USA wyrażenia latte liberal. Stawiając hipotezę, że liberałowie częściej piją latte niż konserwatyści, poszukują czynnika łączącego liberalizm i konsumpcję latte opierając się na czterech zasadniczych założeniach. Po pierwsze, autorzy wskazują, że liberałowie częściej żyją na obszarach miejskich, gdzie dostępność i różnorodność kawiarni jest zdecydowanie większa niż na obszarach wiejskich, zamieszkiwanych w większym stopniu przez konserwatystów.
Po drugie, dotychczasowe badania wskazują, że liberałowie uzyskują stosunkowo wyższe dochody niż konserwatyści, a w konsekwencji mają więcej środków, które mogą przeznaczyć na tego typu drobne przyjemności. Po trzecie, badania przeprowadzone w USA wskazują, że kobiety mają zazwyczaj bardziej liberalne poglądy niż mężczyźni, a ponadto częściej niż oni sięgają po ten typ kawy. W końcu zaś autorzy wskazują, że osoby o poglądach liberalnych rzadziej przyjmują postawy nacjonalistyczne i częściej pozytywnie oceniają postępujący proces globalizacji, a przez to nie są uprzedzeni do nazw produktów o obcym brzmieniu. Wyniki badań dowodzą jednak, że tylko jedna ze wskazanych wyżej przyczyn faktycznie przekłada się na zależność pomiędzy konsumpcją latte a poglądami liberalnymi, tym samym wykazując, że pojęcie latte liberal niekoniecznie musi mieć negatywny wydźwięk, ściśle związany z kwestiami o charakterze finansowym, jak dotychczas zakładano.

Na łamach wrześniowego wydania czasopisma „PERSPECTIVES ON POLITICS” (Volume 16, Issue 3) ukazał się artykuł pt. „Legitimacy in Autocracies: Oxymoron or Essential Feature?”. Jak wskazuje już sam tytuł, autor podejmuje w tekście próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie czy zasadne jest mówienie o jakiejkolwiek legitymizacji rządów autokratycznych. Okazuje się bowiem, że władze państw, w których nie obowiązuje ustrój demokratyczny, także próbują stworzyć uzasadnienie dla swoich rządów – niekoniecznie upatrując go w woli narodu, ale przykładowo w upolitycznieniu religii czy pochodzenia etnicznego. Dlatego też, chociaż tytułowe pytanie było już wcześniej przedmiotem rozważań przedstawicieli nauki, głównie w latach 70. i 80. XX wieku w kontekście reżimu politycznego republik radzieckich, autor stoi na stanowisku, że pozostaje aktualne także teraz, w obliczu współcześnie obserwowanego na świecie wzrostu liderów autokratycznych. Począwszy od Vladimira Putina w Rosji, przez sekretarzy generalnych Chińskiej Partii Komunistycznej, po przywódców politycznych takich jak Viktor Orban na Węgrzech czy Recep Tayyip Erdogan w Turcji – wszyscy z nich, pomimo zmierzania ku autorytaryzmowi, twierdzą, że są uprawnieni do sprawowania rządów przez swoich obywateli. Autor wskazuje, że same techniki represyjne okazują się niewystarczające, aby zachować kontrolę społeczną. Dla stabilizacji rządów potrzebne jest także poparcie obywateli, zwłaszcza gdy tłumienie opozycji ma być przedsięwzięciem długofalowym.

Na łamach październikowego wydania „BRITISH JOURNAL OF POLITICAL SCIENCE” (Volume 48, Issue 4) moją uwagę przyciągnęły aż dwa artykuły. Pierwszy z nich, zatytułowany „Height, Income and Voting”, prezentuje wyniki badań amerykańskich naukowców na temat wzajemnych relacji pomiędzy wzrostem osoby i osiąganym przez nią dochodem oraz wpływem tych czynników na jej preferencje polityczne. Czy rzeczywiście jest tak, że Ci, którzy zarabiają więcej, częściej reprezentują poglądy konserwatywne? Dotychczasowe badania empiryczne nie dają jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Korzystając z mechanizmów znanych ekonomistom i antropologom, w artykule został zaproponowany nowy klucz do oceny wpływu zarobków na preferencje polityczne – wzrost. W oparciu o dane zgromadzone w ramach the British Household Panel Survey (https://www.iser.essex.ac.uk/bhps), autorzy wskazują, że osoby wyższe zdecydowanie częściej głosują na Partię Konserwatywną – każdy cal zwiększa bowiem poparcie dla konserwatystów o 0,6 punktu procentowego. Badanie wykorzystuje zatem wzrost jako zmienną instrumentalną dochodu i dowodzi, że każdy dodatkowy tysiąc funtów uzyskany w ramach dochodu rocznego, zwiększa prawdopodobieństwo poparcia dla konserwatystów o 2-3 punkty procentowe.

Drugi artykuł, zatytułowany „Arms versus Democratic Allies”, został poświęcony problematyce bezpieczeństwa militarnego państwa oraz analizie zależności pomiędzy jego reżimem a skalą uzbrojenia i wyborem sojuszników. Z teoretycznego punktu widzenia, bezpieczeństwo państwa budowane jest na dwóch płaszczyznach – na płaszczyźnie wewnętrznej poprzez dysponowanie przez państwo odpowiednim uzbrojeniem oraz na płaszczyźnie zewnętrznej poprzez zawieranie przez państwo odpowiednich sojuszy. Badania przeprowadzone przez autorów tekstu wskazują, że zawarcie sojuszu z państwem demokratycznym ma bezpośredni wpływ na alokację środków finansowych na siły zbrojne. Ponieważ państwa demokratyczne z wielu względów uważane są za bardziej wiarygodnych sojuszników, państwa wchodzące z nimi w sojusze ograniczają wydatki wewnętrzne na uzbrojenie. Zależności takiej nie odnotowuje się jednak w przypadku zawarcia sojuszu z państwem niedemokratycznym. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że reżim państwa odgrywa kluczowe znaczenie w kontekście jego siły militarnej, jak również, że sojusze demokratyczne przekładają się na niższy poziom wewnętrznych wydatków wojskowych.

W czasopiśmie „HASTINGS CONSTITUTIONAL LAW QUARTERLY” (Volume 46, Issue 1) ukazał się artykuł pt. „The Unofficial Federal Official”, który dotyczy statusu pierwszej damy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Problematyka ta była poruszana w nauce już wcześniej, zwłaszcza podczas prezydentury Billa Clintona, w kontekście działalności jego żony – Hillary Clinton. Aktualnie obowiązujące przepisy prawne w znikomym zakresie odnoszą się jednak do statusu pierwszej damy Stanów Zjednoczonych Ameryki, w konsekwencji czego jej pozycja prawna wciąż pozostaje niejasna w amerykańskim systemie prawnym. Luka prawna w tym zakresie została dostrzeżona także w orzecznictwie. W wyroku z 1997 roku w sprawie Association of American Physicians and Surgeons v. Hillary Clinton, pierwsza dama została uznana za „funkcjonalny odpowiednik asystenta Prezydenta Stanów Zjednoczonych”. Jednocześnie należy zauważyć, że pomimo braku obowiązków ustawowych, pierwsza dama dysponuje dedykowaną jej administracją (w ramach Urzędu Wykonawczego Prezydenta Stanów Zjednoczonych funkcjonuje Biuro Pierwszej Damy Stanów Zjednoczonych), przy pomocy której, realizuje ona własne projekty i zadania. Autorka artykułu dokonuje analizy statusu prawnoustrojowego pierwszej damy Stanów Zjednoczonych, dochodząc do wniosku, że chociaż w sensie formalnym ta za urzędnika państwowego uznana być nie może, to jednak w sensie funkcjonalnym, opierając się na poglądzie wyrażonym przez Sąd Najwyższy w sprawie Buckley v. Valeo, z uwagi na możliwy zakres sprawowanej przez nią władzy publicznej, za takiego należy ją uznać.

W kontekście utrzymującego się konfliktu na linii Katalonia – Hiszpania, którego intensyfikacja miała miejsce jesienią 2019 roku na skutek wydania przez hiszpański Sąd Najwyższy wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności dziewięciu separatystów, zainteresował mnie artykuł pt. „Nuevas perspectivas políticas ante las disfunciones de la organización autonómica después de cuarenta años de Constitución”, opublikowany w czasopiśmie „CORTS: ANUARIO DE DERECHO PARLAMENTARIO” (Year 2018, Number 30). W tekście została przedstawiona ewolucja pozycji ustrojowej wspólnot autonomicznych z perspektywy 40 lat obowiązywania Konstytucji Hiszpanii, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki zakresu ich kompetencji oraz sposobu ich finansowania. Autor artykułu zwraca uwagę na stale nasilające się w Hiszpanii tendencje federalistyczne, których najbardziej wyraźnym przykładem jest obecnie Katalonia. Wskazuje on, że z perspektywy czasu ustrój terytorialny Hiszpanii jest wynikiem historycznego kompromisu – z jednej strony zapewnia mieszkańcom poszczególnych regionów zachowanie odrębności językowej i kulturowej, ale z drugiej strony stanowi przyczynę braku wyraźnego podziału kompetencji pomiędzy wspólnoty autonomiczne a państwo. Zdaniem autora, z uwagi na dynamiczny charakter regionalizmu, ten jest i będzie zawsze zjawiskiem niedokończonym. Wymaga on bowiem stałego reagowania na nowe potrzeby społeczne, jak również wyznaczania elastycznych horyzontów współpracy pomiędzy wspólnotami autonomicznymi a państwem. Obecnie, w świetle narastających żądań secesyjnych, konieczna jest zatem renegocjacja wspomnianego kompromisu i wprowadzenie reform, które z jednej strony zapewnią jedność państwa, ale jednocześnie usatysfakcjonują wspólnoty autonomiczne.

W październikowym wydaniu „INTERNATIONAL JOURNAL OF CONSTITUTIONAL LAW” (Volume 16, Issue 4) ukazał się artykuł pt. “The impact of judicial preferences and political context on Constitutional Court decisions: Evidence from Turkey”, który porusza problematykę wpływu sytuacji politycznej na działalność sędziów i wydawane przez nich rozstrzygnięcia. W dotychczasowej literaturze wskazuje się, że w krajach, w których dominuje jedna partia polityczna, maleje prawdopodobieństwo wydawania przez sędziów rozstrzygnięć nieprzychylnych władzy rządzącej. U podstaw takiego założenia leży przekonanie, że sędziowie, którzy nie reprezentują poglądów władzy rządzącej, w obawie przed odwetem politycznym, przyjmują postawę oportunistyczną, unikając wydawania decyzji, które co prawda odzwierciedlałyby ich indywidualne przekonania, niemniej jednak godziłyby w interes rządzących. Wydaje się, że stanowisko to podważa nie tylko przykład tureckiego Trybunału Konstytucyjnego, na który powołuje się autorka artykułu, ale także ostatnie wydarzenia w Polsce, w tym casus sędziego Juszczyszyna oraz wydana w dniu 23 stycznia 2020 roku uchwała trzech Izb Sądu Najwyższego dotycząca statusu sędziów powołanych przez tzw. „neoKRS”. Dlaczego zatem wciąż obserwujemy przejawy asertywności sędziowskiej na tle politycznym? Poddając analizie orzeczenia wydane w latach 1984 – 2010 przez turecki Trybunał Konstytucyjny, autorka bada zależność między ukształtowaniem sceny politycznej (jej koncentracją lub rozdrobnieniem) a poglądami politycznymi sędziów oraz wydawanymi przez nich orzeczeniami. Autorka dochodzi do interesujących wniosków, które wydają się potwierdzać częściowo polskie doświadczenia, wskazując między innymi, że w kraju, w którym władza sądownicza ma oparcie w podmiocie zewnętrznym (np. w społeczeństwie lub wojsku), sędziowie są bardziej skłonni przeciwstawiać się władzy rządzącej.

We wrześniowym wydaniu czasopisma „REVISTA DE INVESTIGAÇÕES CONSTITUCIONAIS” (Volume 5, Issue 3), poświęconemu rocznicy 30 – lecia uchwalenia Konstytucji Brazylii, ukazał się artykuł pt. „The Brazilian Constitution of 1988 and its ancient ghosts: comparison, history and the ever-present need to fight authoritarianism”. Autorzy odwołują się w tekście do duchów przeszłości, z którymi przyszło walczyć współcześnie Konstytucji Brazylii, aby zażegnać kryzys demokratyczny. Duchy te określają mianem bezpośrednich spadkobierców nierozwiązanej, przedkonstytucyjnej przeszłości, które niosą dla Brazylii zagrożenie autorytaryzmu. Owe zagrożenie wydaje się szczególnie doniosłe, biorąc pod uwagę wyniki badań przeprowadzonych przez Latinobarómetro Corporación (http://www.latinobarometro.org/lat.jsp), która w 2016 roku odnotowała najniższe w skali ostatnich 15 lat społeczne poparcie dla rządów demokratycznych w Brazylii (tylko 32% respondentów opowiedziało się za rządami demokratycznymi). Zdaniem autorów, brazylijski system polityczny jest oddolnie kwestionowany z uwagi na jego niezdolność do podjęcia obywatelskiego dialogu ze społeczeństwem, które w coraz większym zakresie pragnie powrotu dyktatury wojskowej. Pozostałości wcześniejszego reżimu są zaś stale widoczne w strukturach państwa – autorzy upatrują je m.in. w wojskowym charakterze policji czy dalszym obowiązywaniu i stosowaniu ustawy o amnestii. Jest to ciekawy artykuł, który identyfikuje aktualne problemy młodej demokracji w Brazylii, ukazuje związki między jej ustrojową przeszłością a teraźniejszością oraz stawia nowe wyzwania dla Konstytucji Brazylii w celu obrony państwa przed autorytatywnym duchem historii.