CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 8 minut(y) / READING TIME: 8 minutes
W omawianym, wakacyjnym okresie swoje nowe wydania zanotowało 30 periodyków konstytucyjnych i politologicznych. Poniżej wybór artykułów, które zwróciły moją uwagę w tym okresie i które polecam.
Na początek bardzo ciekawy numer „CANADIAN PARLIAMENTARY REVIEW” (Vol. 41 no. 3), w którym moje zainteresowanie przyciągnęły aż dwa teksty. Pierwszy („The Rise of Partisanship and How it Paralyses Parliaments”) dotyczy coraz większego i poważniejszego problemu podziałów partyjnych we współczesnych parlamentach, które z umownej i łatwo przekraczalnej linii stały się przepaściami trwale izolującymi od siebie dwie strony sceny politycznej i uczyniły z dawnych konkurentów i adwersarzy — zażartych wrogów. Autor artykułu, parlamentarzysta z parlamentu kanadyjskiej prowincji Alberta podpowiada w jaki sposób można przeciwdziałać temu negatywnemu zjawisku i jakie kroki podjąć, aby zasypywać przepaści dzielące scenę polityczną. Jedną z trzech propozycji jest socjalizacja parlamentarzystów ponad politycznymi podziałami poprzez inicjowanie wydarzeń i aktywności, które pozwolą im się poznać lepiej z dala od politycznego kontekstu.
Drugi z tekstów („Roundtable: Parliamentarians and Mental Health: A Candid Conversation”) dotyka coraz poważniejszego problemu chorób psychicznych jakie coraz bardziej dotykają współczesne społeczeństwa żyjące w ogromnym tempie i w silnym stresie. Już jeden z pięciu Kanadyjczyków boryka się z chorobą psychiczną. Problem ten dotyczy także polityków, którzy mają dodatkowy powód, aby ukrywać ten fakt przed wyborcami. Artykuł jest zapisem dyskusji, w której o swoich doświadczeniach opowiedzieli trzej kanadyjscy parlamentarzyści, którzy zdecydowali się ujawnić opinii publicznej swoje problemy ze zdrowiem psychicznym.
Artykuł pt. „The Ties That Double Bind: Social Roles and Women’s Underrepresentation in Politics” w sierpniowym wydaniu „AMERICAN POLITICAL SCIENCE REVIEW” (Volume 112 – Issue 3) dotyczy problemu wciąż niewielkiej obecności kobiet w polityce. Autorzy próbują odnaleźć odpowiedź na pytanie o powody takiego stanu rzeczy utrzymującego się pomimo podejmowaniu licznych zabiegów w celu jego polepszenia. Dochodzą do wniosku, że wbrew powszechnemu przekonaniu odpowiedzialna za opisany stan rzeczy nie jest ani niechęć wyborców i decydentów wobec kobiet-polityków, ani stosowanie podwójnych standardów — innych (niższych) dla mężczyzn i (wyższych) dla kobiet. Okazuje się, że za niski odsetek kobiet w polityce odpowiada postrzeganie ról społecznych kobiet i mężczyzn przez większość wyborców. Typową rolą dla kobiety jest rola matki i żony. Akceptacja dla samotnych kobiet, które na pierwszym miejscu stawiają karierę jest niższa dlatego kariera polityczna w przypadku kobiet wymaga łączenia ról społecznych stawiając je już na starcie w trudniejszej sytuacji niż mężczyzn.
Do interesujących wniosków doszedł autor artykułu „Sufragio por Internet: análisis teórico y comparado” w meksykańskim periodyku konstytucyjnym „CUESTIONES CONSTITUCIONALES. REVISTA MEXICANA DE DERECHO CONSTITUCIONAL” z drugiego półrocza 2018 r. (nr 39). Chociaż tekst traktuje o temacie, który wydaje się być w literaturze przedmiotu mocno wyeksploatowany (głosowanie internetowe w wyborach) — zawiera nowe przemyślenia i świeże wnioski dotąd nieobecne w polskim piśmiennictwie. Autor poddaje tytułowy problem analizie teoretycznej i porównawczej. Stwierdza m.in., że głosowanie internetowe jest potencjalnie coraz bardziej dostępne za sprawą upowszechnienia internetu. Nie wierzy w znaczące zwiększenie frekwencji wyborczej za sprawą wprowadzenia możliwości głosowania przez internet. Największa zmiana może dotyczyć mniejszościowych grup społecznych, które z powodów rozmaitych ograniczeń mają utrudniony dostęp do lokalu wyborczego (z powodu niepełnosprawności, trybu pracy czy miejsca zamieszkania). W pozostałej, większościowej części społeczeństwa wprowadzenie głosowania przez internet za sprawą jego łatwości i dostępności może wręcz wpłynąć na zmniejszenie frekwencji. Autor sugeruje, że powinna to być forma dodatkowa, a nie zastępująca głosowanie tradycyjne, które posiada cenny walor integrujący wyborców w lokalu wyborczym i wokół wyborów. Rozwój technologiczny sprawia, że większość wskazywanych dotąd w literaturze wad czy zagrożeń głosowania przez internet już można lub wkrótce będzie można ominąć/naprawić. Zdaniem autora obecnie głównym powodem niskiej frekwencji wyborczej nie jest już forma głosowania, ale stale spadający poziom kandydatów oraz debaty prowadzonej przez polityków. To te czynniki głównie zniechęcają do udziału w wyborach i to nimi należy się najpierw zająć. Jak stwierdza — kiedy nie ma na kogo głosować — nie ma znaczenia jaką metodą oddaje się głos.
Na łamach lipcowego wydania „BRITISH JOURNAL OF POLITICAL SCIENCE” (Volume 48, issue 3) dwa interesujące teksty, w których poddano krytycznej weryfikacji dwa poglądy popularne zarówno wśród społeczeństwa, jak i badaczy. Zgodnie z pierwszym — wprowadzenie obowiązku wyborczego zawsze służy demokracji (np. wpływa pozytywnie na frekwencję wyborczą i aktywizację wyborczą społeczeństwa). Zgodnie z drugim — większość obywateli nie ma odpowiednich kompetencji do podejmowania wiążących, władczych decyzji w ramach demokracji bezpośredniej i z użyciem jej instytucji, co zaniża, a wręcz podważa sens tej formy demokracji.
Pierwszy pogląd podważają autorzy artykułu „Justifications and Citizen Competence in Direct Democracy: A Multilevel Analysis”, którzy na podstawie danych dotyczących 34 referendów zorganizowanych w Szwajcarii dowodzą, że obywatele posiadają w większości kompetencje do podjęcia świadomej decyzji i potrafią odpowiednio odczytać treść polityk publicznych, o których decydują, a po drugie — znaczenie swojej decyzji. Ciekawym wnioskiem z badań jest twierdzenie, że nie kompetencje merytoryczne głosujących mają w omawianej kwestii kluczowe znaczenie. Takie znaczenie ma przede wszystkim sposób sformułowania problemu (przedmiotu referendum) oraz wariantów decyzji oraz ich uzasadnienie (wskazania ich konsekwencji). Zdaniem autorów tekstu „Select Compulsory Voting and Dissatisfaction with Democracy Compulsory Voting and Dissatisfaction with Democracy”, obowiązek wyborczy nie służy wzmocnieniu demokracji, ale ją osłabia. O ile obowiązek może zmusić biernych obywateli do udziału w głosowaniu, o tyle sam fakt ustanawiania obowiązku, a szczególnie — zabezpieczeniu go sankcją oznaczającego negatywne konsekwencje niewzięcia udziału w wyborach czy innym głosowaniu — może podważyć zaufanie większości obywateli do państwa i tak funkcjonującej demokracji jako demokracji opartej na przymusie.
„EAST EUROPEAN POLITICS” (vol. 34, issue 3) zasługuje na uwagę w całości, ponieważ wszystkie artykuły w numerze poświęcone są różnym aspektom jednego problemu — kryzysu demokracji w państwach Europy Środkowo-Wschodniej. To kolejny przykład tematu ostatnio mocno eksploatowanego w wielu periodykach, który postanowiono ukazać w sposób oryginalny. Oryginalność w tym wypadku polegała z jednej strony na rezygnacji z odwoływania się po raz kolejny do przykładów Węgier i Polski — niedawnych liderów tej części Europy w procesie demokratyzacji, którzy nagle gwałtownie zmienili kurs ustrojowy z liberalnego na nieliberalny. Postanowiono odwołać się do przykładów innych państw tej części Europy — jak Czechy, Łotwa, Estonia, Serbia czy Bułgaria, aby po pierwsze — zweryfikować tezy stawiane w literaturze na podstawie przykładów Polski i Węgier (czy są adekwatne do innych państw regionu), po drugie — ustalić czy odejście od demokracji ma wszędzie ten sam wzór, przebieg, powody i przejawy, po trzecie — czy można spodziewać się podobnych zwrotów w kolejnych państwach regionu i z jakich powodów. Okazuje się, że zjawisko kryzysu demokracji jest o wiele bardziej złożone niż chcą tego autorzy teorii i analiz tworzonych na podstawie dotychczasowych wydarzeń. Przy wielu podobieństwach istotne są także różnice pomiędzy poszczególnymi państwami i sposobami w jaki dokonują zwrotu w kierunku nieliberalnym. Trudno jest także mówić o regionalnym problemie kryzysu demokracji, skoro jego przejawy można dostrzec w innych częściach kontynentu, a nawet świata.
W lipcowo-sierpniowym numerze „GERMAN LAW REVIEW” (volume 19, issue 4 – 2018) interesujący artykuł należący do nurtu badawczego Law & Literature pt. „“Force Disguised as Reason”: Law, Jurists, and Constituent Power in Boccaccio’s Decameron”. Autor, włoski badacz porównawczego prawa publicznego stawia tezę, że obecny europejski kryzys sfery publicznej przejawiający się w populistycznych protestach, odrodzeniu nacjonalizmów i ruchach odśrodkowych odzwierciedla bardziej ogólny kryzys europejskiej kultury, wartości i instytucji. Zażegnanie kryzysu będzie wymagało nie tylko reform polityczych na poziomie ponadnarodowym, ale także nowego europejskiego odrodzenia kulturowego. Zadaniem kultury prawnej jest — zdaniem autora — nie tylko komentowanie orzecznictwa lub ewolucyjnych trendów prawodawstwa krajowego i europejskiego, ale także odkrywanie źródeł inspiracji w celu ożywienia europejskich ideałów. Ideały te znajdują się w szerszej kulturze, której prawo jest tylko częścią. Badania prowadzone w ramach nurtu „Prawo i literatura” wnoszą istotny wkład w rozwój europejskiej kultury prawnej analizując klasyczne teksty europejskie, aby prześledzić rozwój wspólnej kultury konstytucyjnej. Autor zachęca
do odkrycia na nowo klasycznego tekstu kultury europejskiej jakim jest „Dekameron” Giovanniego Boccaccio — zarówno z perspektywy językowej, jak i z legalistycznej. „Dekameron” jest repozytorium kultury europejskiej. Warto przypomnieć, że Boccaccio był nie tylko jednym z ojców języka włoskiego, ale także wykształconym prawnikiem.
Artykuł prezentuje biografię Boccaccia, w tym jego intelektualną formację w XIV wiecznej Florencji i Neapolu, a także analizuje wybrane nowele z „Dekameronu”, które zawierają tematy prawne i polityczne odwołujące się do wokół koncepcji sprawiedliwości, władzy i prawa.
Na łamach lipcowego wydania „GLOBAL CONSTITUTIONALISM” (vol. 7, issue 2) ciekawy artykuł („Transnational militant democracy”) dotyczący problematyki „militant democracy” (demokracji walczącej, nazywanej też rzadziej demokracją obronną). Inspiracją dla autora były niedawne reformy konstytucyjne w Turcji, które mają na celu odwrót od liberalnej demokracji. Wymaga to zdaniem autora uruchomienia „walczącej demokracji”, ale w wydaniu ponadnarodowym. Na pytanie czy można używać narzędzi typowych dla militant democracy nie po to by bronić własnej, ale obcej demokracji — autor odpowiada twierdząco i wyróżnia dwa ponadnarodowe przejawy demokracji walczącej. Pierwszy z nich to „ponadnarodowa demokracja, która staje się walcząca”, którą uosabiają instytucje Unii Europejskiej egzekwujące liberalne standardy demokratyczne w państwach członkowskich. Druga forma „demokracja walcząca , która staje się ponadnarodowa” — czyli wsparcie krajowe dla wywierania nacisku na obce państwa, w których dochodzi do naruszania standardów demokracji liberalnej. Autor uważa, że wzmocnieniem dla opisanych działań jest Rada Europy i obowiązki wynikające z członkostwa, a także Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej gwarancje.
W lipcowym wydaniu „GOVERNMENT & OPPOSITION” (vol. 53, issue 3) ciekawa analiza wskazanego w tytule („Organized for Parliament? Explaining the Electoral Success of Radical Right Parties in Post-Communist Europe”) problemu sukcesów radykalnych partii prawicowych w wyborach do parlamentów państw Europy post-komunistycznej. Autorzy zauważają, że o ile w ciągu minionych trzydziestu lat przeprowadzono wiele analiz mających na celu opisany w tytule fenomen, o tyle skupiano się zazwyczaj na determinantach tego sukcesu zlokalizowanych po stronie popytu społecznego i wyborczego na tego typu ugrupowania. W prezentowanym artykule skupiono się na stronie „podaży”, czyli poddano analizie same partie oraz ich charakterystyczne cechy takie jak: spójność dyskursu ideologicznego, propagandę partyjną, trwałość pozycji lidera oraz silną wewnętrzną strukturę i dyscyplinę organizacyjną analizowanych partii. Badaniami objęto dziewięć radykalnych partii prawicowych z czterech krajów Europy Środkowej i Wschodniej: Bułgarii, Czech, Węgier i Rumunia funkcjonujących w latach 1990–2014. Autorzy doszli do kilku ciekawych wniosków, wśród nich warto wskazać twierdzenie, że wskazane wyżej cechy charakterystyczne partii są głównym powodem ich sukcesu wyborczego w tym sensie, że im pełniejsza realizacja tych czynników tym większy sukces. Po drugie — autorzy podważają powszechne przekonanie o fundamentalnej roli lidera dla analizowanego typu partii. Jest to czynnik ważny, ale nie najważniejszy. Istotne znaczenie ma także spójna organizacja partyjna, również w terenie, a także skuteczna propaganda partyjna.
Lipcowe wydanie „INTERNATIONAL JOURNAL OF CONSTITUTIONAL LAW” (volume 16, issue 3) zawiera m.in. zapis sympozjum poświęconego interesującej problematyce przemilczeń konstytucyjnych (Constitutional Silence). W jednym z artykułów należących do tego zbioru („The silences of constitutions”), autor opierając się na refleksjach Benjamina Constanta na temat konstytucji, omówił trzy główne funkcje przemilczeń, luk i pominięć w tekstach konstytucyjnych, aby przejść do analizy najnowszych inicjatyw mających na celu uzupełnienie tych przejawów przemilczania. Odpowiadają one prezentowanym we współczesnej nauce prawa konstytucyjnego głównym, częściowo przeciwstawnym koncepcjom współczesnych konstytucji: konstytucji jako ram dla prowadzenia negocjacji politycznych, konstytucji jako porządku opartego na określonych wartościach oraz konstytucji jako podstawy dla tworzenia i ewolucji określonego porządku administracyjnego. Pierwsza koncepcja podkreśla znaczenie praktyki polityczno-ustrojowej, ze szczególnym uwzględnieniem roli ustawodawcy, druga koncepcja podkreśla moralny wymiar konstytucji i promuje rolę sądownictwa jako strażnika wartości konstytucyjnych, trzecia — stawia na kwestie techniczne i podkreśla kluczową rolę władzy wykonawczej w promowaniu agendy rządowej. Artykuł próbuje odpowiedzieć na pytanie o znaczenie każdej koncepcji dlaeliminowania konstytucyjnego milczenia.
Czynniki wpływające na przebieg kariery parlamentarzysty zainteresowały autorów artykułu pt. „Exploring, Maintaining, and Disengaging—The Three Phases of a Legislator’s Life” na łamach sierpniowego wydania „LEGISLATIVE STUDIES QUARTERLY” (Volume 43, Issue 3). Okazuje się, że trzy czynniki mają kluczowe znaczenie: specjalistyczna wiedza parlamentarzysty, wiek oraz dotychczasowy przebieg kariery zawodowej. Młodzi deputowani mają możliwości i motywację, aby szybciej przyswajać arkana praktyki parlamentarnej. Ich aktywność dotyczy głównie prostych czynności — udziału w głosowaniach i zadawania prostych pytań z mównicy. Potem, wykorzystując zdobytą wiedzę pną się po szczeblach kariery — zostają członkami komisji, a z czasem zasiadają we władzach tych najbardziej prestiżowych. Pod koniec kariery ich motywacja, a więc także aktywność wyraźnie spadają. Wiedza specjalistyczna może bardzo pomóc w karierze deputowanego i przyspieszyć proces pokonywania jej etapów. Brak takiej wiedzy może zdecydować o spowolnieniu lub nawet zatrzymaniu procesu rozwoju kariery parlamentarnej. Osoby, które w późniejszym etapie życia i kariery zawodowej zostają posłami mają mniejszą motywację do pięcia się po szczeblach kariery parlamentarnej i mniejsze szanse na sukces.
Na koniec przeglądu opracowanie dotyczące ustroju konstytucyjnego Europy Środkowo-Wschodniej w jej południowej części. W sierpniowym wydaniu periodyku „REVIEW OF CENTRAL AND EAST EUROPEAN LAW” (volume 43, issue 3) tekst o wszystko mówiącym tytule „The Role of the Constitutional Court in the Development of the Rule of Law in Kosovo”. Kosowo jest szczególnym bytem na mapie Europy. Podczas gdy jedni odmawiają mu prawa do istnienia i odmawiają uznania Kosowa za państwo, inni widzą w nim sukces społeczności międzynarodowej, która wsparła proces niepodległościowy i umożliwiła jego doprowadzenie do końca zgodnie z zasadą prawa narodów do samostanowienia i własnego państwa. Kluczowe znaczenie w tworzeniu fundamentów ustrojowych Kosowa jako państwa należącego do kręgu kultury zachodniej, przede wszystkim kultury prawnej — miał kosowski trybunał konstytucyjny. O jego działaniach, dorobku i zasługach opowiada polecany artykuł.
