CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 7 minut(y) / READING TIME: 7 minutes
Najnowszy odcinek przeglądu konstytucyjnych artykułów naukowych poświęconych szerokiej tematyce współczesnych ustrojów monarchicznych poświęcam tekstom, które ukazały się w 2024 r. (dotarłem do 2 takich tekstów) oraz pierwsza część omówienia tekstów z 2023 r. (jest ich o wiele więcej, dlatego postanowiłem podzielić omówienie na dwie części). Dzisiejszy odcinek omawia artykuły, który w bardziej ogólny sposób odnoszą się rzeczywistej roli i znaczenia współczesnych monarchii. Poznamy opinie badaczy z różnych obszarów naukowych – od nauk prawnych, przez nauki polityczne, po socjologię.
Na początek bardzo ciekawy tekst Milesa Taylora, zatytułowany „Intelligible Government”: Rethinking the Meaning of Monarchy in the Age of King Charles III”, opublikowany w 2024 r. w „HISTORY OF EUROPEAN IDEAS” przedstawia interdyscyplinarną analizę brytyjskiej monarchii na tle współczesnych struktur politycznych i konstytucyjnych. Autor bada historyczne i symboliczne znaczenie Korony i krytykuje dominujące w literaturze podejście historiograficzne, które – jego zdaniem – często zniekształca rzeczywistość, nadmiernie koncentrując się na aspekcie symbolicznym monarchii, a pomijając jej realne funkcje polityczne. Jego główną tezą jest stwierdzenie, że współczesna nauka zbyt często postrzega monarchię jako spektakl, zaniedbując jej konstytucyjną rolę w brytyjskim systemie politycznym. M. Taylor podważa powszechne przekonanie, że monarchia to jedynie relikt przeszłości bez rzeczywistego znaczenia politycznego. Autor wykorzystuje zarówno źródła pierwotne (dokumenty archiwalne, teksty historyczne, przemówienia), jak i wtórne z zakresu nauk prawnych, nauk politycznych, socjologii i antropologii. Analizuje krytycznie sposób przedstawiania monarchii w mediach i kulturze popularnej.
Autor porusza trzy główne zagadnienia.
Pierwsze to krytyka historiografii i „mansplaining” monarchii. Taylor analizuje, w jaki sposób czołowe dzieła naukowe, takie jak The English Constitution Waltera Bagehota (1867), The Magic of Monarchy Kingsleya Martina (1936) i The Enchanted Glass Toma Nairna (1988), ukształtowały sposób myślenia o brytyjskiej monarchii. Twierdzi, że te prace przedstawiają monarchię jako sfeminizowaną, bezsilną i czysto symboliczną. Krytykuje „mansplaining” monarchii, wskazując, że historycy (głównie mężczyźni) nadmiernie koncentrują się na królowych, jednocześnie pomniejszając ich polityczne znaczenie. Jego zdaniem błędna interpretacji istoty i roli monarchii w historii wynika (również) z uprzedzeń na tle płci.
Drugim kluczowym zagadnieniem jest analiza funkcji politycznych monarchii poprzez instytucję królewskich prerogatyw. Autor podkreśla, że monarchia nadal ma znaczący wpływ na politykę, głównie poprzez królewskie prerogatywy. Analizuje, w jaki sposób monarchowie – zwłaszcza królowa Wiktoria i król Karol III – wpływali na nominacje kościelne, politykę zagraniczną oraz zatwierdzanie ustaw. Jego zdaniem monarchia, choć często uznawana za głównie ceremonialną, w rzeczywistości nadal pełni funkcję stabilizującą i może działać jako przeciwwaga dla nadużyć władzy wykonawczej, szczególnie w kontekście współczesnych kryzysów politycznych, takich jak Brexit czy zawieszenie parlamentu przez rząd premiera Borisa Johnsona.
Trzecie zagadnienie, które analizuje autor artykułu to rola monarchii w epoce populizmu. Taylor umieszcza brytyjską monarchię w szerszym kontekście globalnym, analizując rosnącą falę populizmu. Dostrzega w zachowaniach wielu współczesnych populistycznych przywódców – od Donalda Trumpa po Viktora Orbána – cechy monarchiczne. Sięgają oni po historyczne symbole władzy królewskiej, aby legitymizować swoje rządy. Tymczasem, zdaniem Taylora, monarchia konstytucyjna może stanowić zabezpieczenie przed autorytaryzmem populistycznym, ponieważ umacnia suwerenność parlamentu i rządy prawa.
Miles Taylor kończy swój artykuł wezwaniem do głębszego zaangażowania naukowego w badania nad monarchią i większej przejrzystości dotyczącej jej działania – szczególnie poprzez ułatwienie dostępu do archiwów królewskich. Jego analiza skłania do przemyślenia znaczenia i celu monarchii w XXI wieku – nie jako przestarzałego reliktu, ale jako dynamicznej instytucji, która może odgrywać rolę w dobie niestabilności demokratycznej i polaryzacji politycznej.
Na tle zarysowanych przez wyżej omówiony artykuł, interesująco prezentuje się analiza dotycząca współczesnej monarchii szwedzkiej zawarta w artykule „Dismantling Monarchy: The Swedish Experience” Erika Södermana, opublikowany w ROYAL STUDIES JOURNAL (2024, vol. XI). Autor przedstawia szczegółową analizę długiego i skomplikowanego procesu marginalizacji szwedzkiej monarchii, który trwał od około 1718 roku do 1974 roku. Choć Szwecja nie zniosła formalnie monarchii, jej funkcje polityczne zostały wchłonięte przez system parlamentarny, a sama instytucja uległa symbolicznemu „przeformułowaniu” w kontekście nowoczesnej demokracji. Autor przyjmuje podejście interdyscyplinarne, łącząc historię polityczną, teorię polityki oraz analizę kulturową, aby wyjaśnić, jak monarchia Bernadotte’ów dostosowywała się do zmieniających się warunków społeczno-politycznych.
Söderman wyróżnia dwa zasadnicze etapy rozwoju szwedzkiej monarchii. Na pierwszy, trwający w latach 1718–1918 przypada stopniowe ograniczanie jej funkcji politycznych i utrata realnej władzy na rzecz parlamentaryzmu. W drugim okresie przypadający na lata 1918–1974 monarchia zaczęła być redefiniowana jako element tradycji narodowej, a już nie jako struktura polityczna.
Jedną z głównych tez artykułu jest podkreślenie, że likwidacja politycznej roli monarchii w Szwecji nie była procesem nagłym czy rewolucyjnym, lecz długotrwałą ewolucją. Proces ten rozpoczął się po śmierci Karola XII (1718), który był ostatnim „wojowniczym królem” Szwecji. Kolejne dekady przyniosły stopniowe ograniczanie królewskich prerogatyw, szczególnie po uchwaleniu Konstytucji z 1809 roku, która odebrała monarchii realne uprawnienia władcze i podporządkowała ją parlamentowi. Momentem kluczowym dla utraty realnej władzy przez monarchów była rewolucja przemysłowa oraz proces modernizacji, który nasilił się po 1848 roku i zakończył w 1918 roku. Monarchia nie została jednak całkowicie usunięta – zamiast tego została „przekształcona” w instytucję, która miała symbolizować tradycję narodową i demokratyczne wartości, szczególnie po II wojnie światowej.
Söderman wskazuje, że w XIX i XX wieku szwedzcy monarchiści wypracowali dwa główne sposoby uzasadnienia istnienia monarchii. Podejście tradycyjne widziało w monarchii nośnik narodowej historii, łączący przeszłość z teraźniejszością. Zgodnie z podejściem modernistycznym, monarchia miała pełnić funkcję swoistego parasola chroniącego demokrację i nowoczesne państwo narodowe. W tym kontekście autor przywołuje Karola XVI Gustawa, który jako współczesny monarcha szwedzki nie posiada żadnych realnych uprawnień politycznych, ale pełni funkcję reprezentacyjną, co w oczach społeczeństwa zapewnia mu rolę symbolu stabilności w dobie globalnych zmian.
Autor dowodzi, że monarchia nie posiada jednolitej, stałej tożsamości. Jej rola zmienia się w zależności od kontekstu historycznego i społecznego. Przykładowo, monarchia w Szwecji nie została zniesiona, ale dostosowana do nowoczesnych warunków, stając się instytucją opartą na tradycji, a nie na realnej władzy politycznej. Söderman jednocześnie podważa powszechne przekonanie, że monarchia w Szwecji jest jedynie reliktem przeszłości. W swojej analizie pokazuje, że monarchia jest elastycznym i adaptacyjnym elementem systemu politycznego, który zmienia się w zależności od okoliczności. Szwedzka monarchia (wydaje się, że autor rozciąga to twierdzenie na większość współczesnych monarchii konstytucyjnych) nie jest ani „martwym reliktem przeszłości”, ani „pełnoprawnym aktorem politycznym” – zamiast tego stanowi żywą tradycję, której funkcja zmienia się w zależności od potrzeb społeczeństwa. Monarchia w Szwecji, choć politycznie ograniczona, nadal pozostaje istotnym elementem tożsamości narodowej i stabilności państwa. Dzięki swojej elastyczności może nadal odgrywać istotną rolę w szwedzkiej polityce, choć już nie jako organ władzy, lecz jako fundament narodowej tożsamości.
Kolejny tekst to kolejny zwrot akcji. Po pierwsze – autor jest socjologiem i przedstawia aspekty monarchii właściwe dla tej dyscypliny. Po drugie — przynajmniej część tez koresponduje z przytoczonymi wyżej, w innych opracowaniach, ale nie zawsze się z nimi pokrywa, a nawet wprost – nierzadko nie zgadza się z nimi.
Artykuł “The Meanings of the Monarchy”, autorstwa Petera Kivisto opublikowany w „JOURNAL OF CLASSICAL SOCIOLOGY” (2023, vol. 23, no. 1), to autorska propozycja określenia znaczenia monarchii w XXI wieku poprzez analizę historycznych i współczesnych interpretacji koronacji Elżbiety II i Karola III.
Autor podejmuje krytyczną dyskusję z klasycznym funkcjonalistycznym podejściem do monarchii oraz proponuje alternatywne perspektywy socjologiczne, które uwzględniają pluralizm społeczny i wyzwania kulturowe.
Autor rozpoczyna swoją analizę od przypomnienia klasycznego tekstu Edwarda Shilsa i Michaela Younga, którzy interpretowali koronację Elżbiety II jako rytuał sacrum, który wzmacnia społeczny porządek (The meaning of the coronation, „The Sociological Review”, 1953, no. 1(2)). Ich argumentacja opierała się na Durkheimowskim podejściu do rytuału jako mechanizmu społecznej integracji. Twierdzili, że koronacja była momentem „komunii z sacrum”, w którym potwierdzono fundamentalne wartości społeczne, takie jak lojalność, sprawiedliwość, szacunek dla autorytetu i godność jednostki.
Kivisto podkreśla, że interpretacja Shilsa i Younga była krytykowana już w latach 50. Zarzucano im brak empirycznych dowodów na tak daleko idącą tezę. Krytycy podkreślali, że społeczeństwo brytyjskie wcale nie było tak jednolite i moralnie zintegrowane, jak sugerowali dwa autorzy, a koronacja nie miała charakteru uniwersalnie akceptowanego rytuału społecznego. Nawiązując do tej dyskusji, Kivisto zastanawia się, czy funkcjonalistyczna interpretacja monarchii jest nadal użyteczna w XXI wieku, szczególnie w kontekście koronacji Karola III. Czy monarchia wciąż pełni integrującą funkcję społeczną, czy też stała się polem sporów i różnorodnych interpretacji – pyta autor artykułu.
Kivisto dowodzi, że monarchia w XXI wieku nie pełni już jednolitej funkcji integracyjnej, lecz stała się przestrzenią negocjacji społecznych, w której różne grupy społeczne przypisują jej różne znaczenia. Nie jest to już jedynie sacrum cementujące porządek społeczny, lecz instytucja, której znaczenie podlega ciągłej reinterpretacji. Monarchia stała się wielowymiarowym fenomenem kulturowym i politycznym. Autor podkreśla wielość znaczeń współczesnej monarchii i konieczności badania jej w kontekście współczesnych podziałów społecznych i kulturowych.
Jednym z kluczowych wątków tekstu jest właśnie odrzucenie funkcjonalistycznej tezy o jednolitym znaczeniu monarchii. Kivisto twierdzi, że społeczeństwo brytyjskie jest dzisiaj bardziej zróżnicowane pod względem klasowym, etnicznym i politycznym niż w czasach koronacji Elżbiety II. W związku z tym nie można już mówić o jednym, uniwersalnym znaczeniu monarchii, lecz raczej o wielu konkurencyjnych narracjach na jej temat. Według najnowszych trendów w badaniach socjologicznych nie bada się już kultury jako zintegrowanego systemu wartości, ale zachodzące w jej ramach procesy konstruowania znaczeń. Według tej perspektywy monarchia nie jest po prostu instytucją wytwarzającą solidarność społeczną, lecz raczej przestrzenią walki o znaczenia, w której różne grupy społeczne przypisują monarchii odmienne role i wartości. Jak do tego doszło? Autor wskazuje cztery główne przemiany społeczne, które zmieniły sposób, w jaki społeczeństwo brytyjskie postrzega monarchię.
Pierwsza to imigracja i zmiana struktury demograficznej. Masowa migracja z byłych kolonii wpłynęła na skład społeczny Wielkiej Brytanii. Istotnym elementem debaty o monarchii stały się kwestia rasy i tożsamości postkolonialnej, szczególnie w kontekście roli monarchii w historii imperializmu i niewolnictwa.
Drugim czynnikiem jest etnonacjonalizm oraz procesy zachodzę wewnątrz Zjednoczonego Królestwa. Autor wskazuje na napięcia między Szkocją, Walią i Irlandią Północną a rządem w Londynie, aby pokazać, że monarchia niekoniecznie jest spoiwem jedności narodowej. Dążenia niepodległościowe w Szkocji i irlandzki republikanizm wprost podważają monarchię jako symbol wspólnej tożsamości.
Trzecia kwestia to neoliberalizm i rosnące nierówności społeczne. Stopniowe osłabianie państwa opiekuńczego co trwa od czasów rządów Margaret Thatcher wzmocniło podziały klasowe w Wielkiej Brytanii. Dla części grup społecznych monarchia nie jest być symbolem narodowej jedności, ale raczej przywileju i nierówności, co prowadzi do krytyki jej finansowania z budżetu państwa.
Czwartym czynnikiem jest Brexit i tożsamość narodowa. Decyzja o opuszczeniu Unii Europejskiej pogłębiła polaryzację społeczną. Dla niektórych Brytyjczyków monarchia nadal jest symbolem suwerenności narodowej, podczas gdy inni postrzegają ją jako anachroniczną instytucję, nieprzystającą do współczesnych realiów politycznych.
Kivisto proponuje zmianę optyki badań nad współczesną monarchią i wskazuje trzy obszary, których badania te powinny w większym stopniu dotyczyć .
Po pierwsze: zróżnicowane znaczenia monarchii w różnych grupach społecznych. Zamiast zakładać, że monarchia ma jedno, uniwersalne znaczenie, socjolodzy powinni analizować, jak jest ona postrzegana przez różne klasy społeczne, grupy etniczne, pokolenia i regiony.
Po drugie: rola monarchii w polityce i gospodarce. Monarchia nie jest tylko instytucją symboliczną – ma także wpływ na gospodarkę, turystykę, dyplomację i politykę wewnętrzną. Analiza tej funkcji pozwoliłaby lepiej zrozumieć współczesne znaczenie monarchii.
Po trzecie: relacje między monarchią i „banalnym nacjonalizmem”. Monarchia jest często obecna w codziennym życiu obywateli poprzez symbole narodowe – banknoty, medale, święta państwowe. Kivisto określa je jako „banalne” przejawy monarchii, ale zaleca objęcie ich badaniami, które mogą ujawnić ich wpływ na kształtowanie tożsamości narodowej.
