Prezydent Estonii – kilka słów przy okazji wizyty w Trójmieście

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 6 minut(y) / READING TIME: 6 minutes

W przyszłym tygodniu odwiedzi nas wyjątkowy gość, Pan Toomas Hendrik Ilves, Prezydent Republiki Estonii. Wizyty głów państw w Trójmieście nie zdarzają się często, dlatego warto poświęcić jej więcej miejsca.
Estonia nie należy do państw, które często goszczą na łamach gazet, czy ekranach telewizorów. Nie jest to popularny cel wycieczek turystycznych, a niewielkie rozmiary państwa i liczebność narodu sprawiają, że o Estonii wiemy niewiele. A szkoda. Pomimo niewielkich rozmiarów znajdziemy tam wiele atrakcji – od pięknej, dzikiej przyrody po cenne zabytki. Przede wszystkim – spotkamy miłych ludzi i pomimo różnic językowych, na pewno szybko znajdziemy „wspólny język”. Łączy nas historia, również ta trudna, powojenna, łączy ambicja, pracowitość i duma narodowa.
Wizyta samego Pana Prezydenta jest doskonałą okazją, aby skreślić kilka słów na temat konstytucyjnego statusu głowy państwa w Estonii i porównać go do statusu polskiego prezydenta.

Prezydentowi poświęcono rozdział V Konstytucji Estonii z 1992 r. Rozdział składa się z zaledwie 9 paragrafów. Dla porównania – polski (także V) rozdział jest dwukrotnie większy (liczy 20 artykułów).

[Wybór]
Prezydent Estonii wybierany jest przez parlament, co jest pierwszą istotną różnicą. To typowy dla systemu parlamentarnego i parlamentarnego-gabinetowego (w jego republikańskiej odmianie), sposób kreacji prezydenta. Polskie wybory powszechne są w tej kwestii niewątpliwie ewenementem. Procedurę wyborczą określa dość szczegółowo konstytucja, która dodatkowo odsyła do przepisów ustawy wyborczej. O wyborze głowy państwa decyduje parlament (Riigikogu), który musi wyłonić zwycięzcę większością aż 2/3 głosów. Jeśli po trzech głosowaniach (przed drugim zgłasza się kandydatów od nowa, a przed trzecim pozostawia tylko dwóch kandydatów, którzy mieli najlepszy wynik w II głosowaniu) nie dojdzie do wyłonienia zwycięzcy, wyboru dokona tzw. Kolegium Wyborców. Kolegium to składa się z wszystkich 101 członków Riigikogu oraz przedstawicieli rad samorządowych (obywateli Estonii). Kolegium wybiera spośród dwóch kandydatów, którzy w głosowaniu parlamentarnym zdobyli najlepszy wynik. Dodatkowo istnieje możliwość zgłoszenia kolejnych kandydatów — przez co najmniej 21 członków Kolegium. W głosowaniu Kolegium wymagana jest już tylko większość zwykła, przy czym odbyć się mogą dwie tury głosowań. W drugiej uczestniczy dwóch kandydatów, którzy uzyskali najlepszy wynik. Kandydatem na urząd Prezydenta może być obywatel Estonii, który nabył obywatelstwo przez urodzenie, a także ukończył 40 lat. Surowy cenzus obywatelstwa nabytego w sposób pierwotny przypomina regulacje amerykańskie. Warto zastrzec, że w estońskim prawie zasadą jest prawo krwi (ius sanguinis), dlatego nie miejsce urodzenia, ale obywatelstwo rodziców (przynajmniej jednego z nich) ma decydujące znaczenie (sam Prezydent Ilves nie urodził się w Estonii, ale w Szwecji, w czasach, kiedy Estonia znajdowała się pod sowiecką okupacją).
5-letnia kadencja i możliwość jednej reelekcji to w obecnej Europie rozwiązanie, które można określić jako standardowe. Zgodnie z konstytucją kadencja trwa do momentu objęcia urzędu przez nowego prezydenta, a więc można mówić o ciągłości kadencji głowy państwa. W szczególnych okolicznościach może więc ona ulec wydłużeniu, gdyby np. prezydent elekt nie objął urzędu, po upływie 5 lat od wyboru poprzednika.

[Zastępstwo]
Prezydenta zastępuje przewodniczący parlamentu (Riigikogu jest jednoizbowym parlamentem). Co ciekawe, w tym okresie nie tylko zawieszeniu ulega wykonywanie przez niego funkcji przewodniczącego, ale wszystkie uprawnienia i obowiązki deputowanego do parlamentu (§ 83 ust. 2). Zastępstwo Prezydenta może trwać maksymalnie 3 miesiące. Po tym okresie (jak również we wszystkich przypadkach opróżnienia urzędu) parlament zbiera się w celu wyboru nowej osoby na stanowisko głowy państwa. Zastępujący prezydenta szef parlamentu ma wszystkie jego kompetencje, ale możliwość skorzystania z prawa weta oraz rozwiązania parlamentu i zarządzenia przedterminowych wyborów, wymaga uprzedniej zgody Sądu Państwowego (§ 83 ust. 3).
Na marginesie warto dodać, że Konstytucja Estonii przewiduje więcej przypadków, kiedy dochodzi lub może dojść do rozwiązania parlamentu, niż w Polsce. Co istotne, uprawnienie do rozwiązania parlamentu i zarządzenia nowych wyborów ma charakter formalny, to znaczy jeżeli wystąpią odpowiednie, przewidziane w konstytucji przesłanki, Prezydent nie może postąpić inaczej i musi rozwiązać Riigikogu. Te, inne niż w Polsce przypadki to np. przegłosowanie wotum nieufności dla całego rządu (§ 97 ust. 4 – fakultatywnie) lub odrzucenie w referendum ustawy uchwalonej przez parlament (§ 105 ust. 4).
Kilka rozwiązań estońskich należy uznać za lepsze od polskich. Przede wszystkim – niemożność łączenia funkcji prezydenta i przewodniczącego parlamentu (ani nawet parlamentarzysty) oraz określenie maksymalnego, krótkiego okresu niemożności pełnienia funkcji przez prezydenta, którego upływ umożliwia przeprowadzenie przedterminowych wyborów. Podobnie jak w Polsce (co jest mankamentem regulacji) lista organów uprawnionych do zastępowania głowy państwa jest wyjątkowo krótka grożąc kryzysem ustrojowym w razie braku zastępcy.

[Niepołączalność]
Konstytucja bardzo ogólnie, a więc szeroko określa zakres niepołączalności (niemożności łączenia) funkcji Prezydenta z innymi funkcjami. W momencie objęcia urzędu głowy państwa z mocy prawa ustają wszelkie inne kompetencje i obowiązki osoby, która została Prezydentem — tak z wyboru jak i z mianowania. Prezydent jest zobowiązany zawiesić na czas trwania kadencji swoją przynależność partyjną.

[Kompetencje]
Chociaż zestaw kompetencji Prezydenta Estonii można określić jako nieco szerszy od typowego dla parlamentarno-gabinetowego systemu rządów (co odróżnia go np. od Prezydenta Niemiec), nie można mówić o silnej pozycji estońskiej głowy państwa. Prezydent RP posiada silniejszą pozycję. Ilustruje to konstytucyjna charakterystyka organu. O ile w Estonii tylko Rząd Republiki na czele z premierem pełni władzę wykonawczą (§ 86), o tyle w Polsce – jest to zarówno Rada Ministrów jak i Prezydent (art. 10 Konstytucji RP).
Prezydent Estonii ma uprawnienia kreacyjne i prawotwórcze, a także tzw. „tradycyjne uprawnienia głowy państwa” (prawo łaski, prawo nadawania orderów). Przykładowo – posiada prawo inicjatywy ustawodawczej wyłącznie w zakresie zmiany konstytucji, od 2011 r. nie ma już uprawnień kreacyjnych dot. sił zbrojnych (chociaż nadal jest „najwyższym zwierzchnikiem obrony państwa” i w razie napaści na Estonię zarządza stan wojenny i mobilizację).
Prezydent Estonii ma prawo wydawania rozporządzeń z mocą ustawy. W przeciwieństwie do polskiego Prezydenta, który wydaje je tylko w czasie stanu wojennego (na wniosek Rady Ministrów i jeśli Sejm z Senatem nie mogą się zebrać) – estoński Prezydent może to uczynić zawsze jeśli zachodzi „pilna konieczność państwowa”, a parlament nie może się zebrać. Akt Prezydenta wymaga kontrasygnaty zarówno premiera, jak i przewodniczącego parlamentu i podlega zatwierdzeniu na najbliższym posiedzeniu Riigikogu. Warto dodać, że materia dekretów prezydenckich nie może dotyczyć kwestii wyliczonych w konstytucji w § 110 (zmiana konstytucji, podatki, budżet państwa) oraz w wyliczeniu zawartym w § 104 (17 wyjątków).
Uprawnienia kreacyjne Prezydenta Estonii są również węższe niż w przypadku jego polskiego odpowiednika. Część decyzji podejmuje parlament, z inicjującą rolą prezydenta. W przypadku władzy sądowniczej, Prezydent Estonii nie tylko powołuje sędziów, ale także wyraża zgodę na ich pociągnięcie do odpowiedzialności karnej. Ponadto tylko on może doprowadzić do wszczęcia postępowania karnego przeciwko Kanclerzowi Sprawiedliwości (organ kontrolujący zgodność aktów ustawodawczych i wykonawczych organów władzy państwowej i samorządowej z Konstytucją i ustawami).

[Odpowiedzialność]
Prezydent Estonii jest nieodpowiedzialny politycznie, to znaczy nie ponosi odpowiedzialności przez parlamentem za decyzje polityczne. Ponosi odpowiedzialność karną (za zgodą Kanclerza Sprawiedliwości i większości członków parlamentu). Konstytucja nie wspomina o odpowiedzialności konstytucyjnej Prezydenta, a jedynie o możliwości uznania go za trwale niezdolnego do pełnienia funkcji, przez Sąd Państwowy (odpowiednik Sądu Najwyższego; w Polsce decyzję taką podejmuje Zgromadzenie Narodowe).

[Toomas Hendrik Ilves]
W 2011 r. rozpoczęła się druga kadencja obecnego Prezydenta Estonii, który pełni swoją funkcję od 2006 r. (jest IV prezydentem po odzyskaniu niepodległości przez Estonię). T. H. Ilves urodził się w 1953 r. w Sztokholmie w rodzinie emigrantów, którzy opuścili Estonię po jej zajęciu przez sowietów. Wychował się w USA, gdzie ukończył studia psychologiczne na prestiżowych uczelnia (Columbia University i Univ. of Pennsylvania).  Posługuje się płynnie językiem estońskim, łotewskim, angielskim, hiszpańskim i niemieckim. Pracował jako wykładowca akademicki w USA i Kanadzie, a także dziennikarz rozgłośni Radio Wolna Europa w Monachium. Prezydent Ilves nadal wykazuje dziennikarskie zacięcie. Jego zaangażowane, odważne artykuły można przeczytać w czołowych amerykańskich periodykach poświęconych polityce i sprawom publicznym.
Po odzyskaniu niepodległości przez Estonię (1991) pełnił kolejno funkcje: ambasadora Estonii w USA, Kanadzie i Meksyku, ministra spraw zagranicznych (1996-98, 1999-2002), posła do Parlamentu Europejskiego (2004-2006), następnie dwukrotnie Prezydenta Republiki Estonii.
Wybory prezydenckie z 2006 r. przeszły do historii jako wyjątkowo burzliwe. Kiedy w I turze jeden z kandydatów (aktualny prezydent) nie zwyciężył, popierające go partie opuściły obrady. Za sprawą tego bojkotu T. Ilves był jedynym kandydatem w II i III turze wyborów (w parlamencie). Nie odniósł jednak zwycięstwa, chociaż głosowało nań 64 z 65 obecnych deputowanych z macierzystej partii socjaldemokratycznej — bowiem większość konstytucyjna wymagana dla wyboru wynosiła 68 głosów. Zwyciężył dopiero w głosowaniu w Kolegium. W kolejnych wyborach, Toomas H. Ilves odniósł już zdecydowane zwycięstwo w I turze.
Znakiem rozpoznawczym Prezydenta Ilvesa jest muszka, którą często nosi (jako hołd dla zmarłego ojca). Jest także znany z sentymentu do strojów ludowych, które chętnie zakłada również przy oficjalnych okazjach.

[Korporacje akademickie w Estonii]
W Estonii istnieje jedno z najbardziej prężnych w Europie środowisk korporacji akademickich. Składa się z 11 korporacji męskich i 5 żeńskich. Przed wojną blisko połowa studentów estońskich należała do korporacji. Dzisiaj odsetek zmalał, ale korporantów można spotkać nie tylko na uczelni (jako studentów i wykładowców) ale w codziennym życiu państwa i narodu – w składzie najwyższych urzędów państwowych, w środowiskach biznesowych, wśród przedstawicieli świata kultury, sztuki, wolnych zawodów. Na Uniwersytecie w Dorpacie (dzisiaj Tartu) powstała najstarsza polska korporacja akademicka Konwent Polonia (zał. w 1828 r.), istniejąca do dzisiaj (z siedzibą w Sopocie). Żona Prezydenta Estonii, Pani Evelin Ilves w czasie studiów została przyjęta do najstarszej estońskiej korporacji żeńskiej Filiae Patriae (zał. w 1920 r.). Korporantem, członkiem męskiej korporacji Fraternitas Estica był przedwojenny Prezydent Estonii Konstantin Päts (1874-1956). Prezydent Polski Ignacy Mościcki (1867-1946) został w czasie studiów przyjęty do polskiej korporacji Welecja założonej w Rydze w 1883 r. Korporantem, członkiem Konwentu Polonia w Dorpacie był prapradziadek obecnego Prezydenta RP, Jan Komorowski (1833-1901).

[Z ostatniej chwili: wizyta Prezydenta Estonii na kwaterze Konwentu Polonia. 20 marca 2014.]