Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich w Polsce

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 3 minut(y) / READING TIME: 3 minutes

Dzisiaj rozpoczęła się wizyta w Polsce Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich. To dobra okazja, aby przybliżyć nieco tę instytucję, szczególnie, że sama wizyta nie wzbudziła większego zainteresowania mediów i zapewne przebiegnie nieomal niezauważona.
Europejskiego ombudsmana powołano na mocy Traktatu z Maastricht z 1992 r. Pierwszego rzecznika wybrano w 1995 r. Rzecznika powołuje Parlament Europejski, po wyborach na kadencję równą jego kadencji (5 lat). Istnieje możliwość 1 reelekcji. Rzecznika można odwołać przed upływem kadencji „jeżeli nie spełnia już warunków koniecznych do wykonywania swych funkcji lub jeżeli dopuścił się poważnego uchybienia” (art. 228 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej). Decyzję podejmuje Trybunał Sprawiedliwości na wniosek Parlamentu Europejskiego.
Skargi do Euro-ombudsmana może składać każda osoba fizyczna bądź prawna mająca miejsce zamieszkania lub statutową siedzibę w państwie członkowskim Unii Europejskiej. Skarga może dotyczyć przypadków tzw. niewłaściwego administrowania (maladministration) w działaniach instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii (oprócz Trybunału Sprawiedliwości UE wykonującego funkcje sądowe). Skargi są zwolnione od opłat. Można je składać w dowolnym z 24 języków urzędowych Unii, na stronie internetowej, telefonicznie, pocztą tradycyjną lub elektroniczną.
Przykłady spraw, którymi zajmuje się rzecznik można mnożyć. Zaczynając od spraw związanych z prowadzeniem działalności zawodowej (nieprawidłowości dotyczące realizacji kontraktów zawieranych przez przedsiębiorców z organami unijnymi), ubieganiem się o przyjęcie do pracy w instytucjach unijnych (dyskryminacja przy rekrutacji), czy ograniczenie dostępu do informacji publicznej. Skarga nie może dotyczyć działalności władz państw członkowskich. Tym zajmują się właściwe organy w każdym z państw unijnych (np. miejscowy RPO).
Euro-ombudsman przeprowadza dochodzenia dotyczące skarg, które uzna za uzasadnione. Może także podjąć działanie z własnej inicjatywy. Wyłączone są sprawy, które były już przedmiotem postępowania sądowego.
Jeżeli Rzecznik stwierdzi przypadek niewłaściwego administrowania, przekazuje sprawę do właściwej instytucji, organu lub jednostki organizacyjnej, która w terminie 3 miesięcy ma obowiązek przedstawić swoje stanowisko. W tym czasie Rzecznik może wzywać urzędników w celu uzyskania od nich stosownych wyjaśnień. Na tej podstawie zostaje sporządzona rekomendacja Rzecznika kierowana do zaskarżonego organu wskazująca właściwe postępowanie w zaistniałej sytuacji. Zgodnie ze statystykami skuteczność rekomendacji Rzecznika sięga 82% (taka część jego zaleceń jest realizowana bez konieczności wdrażania dodatkowych procedur i środków dyscyplinujących).
W wypadku, kiedy organ nie stosuje się do rekomendacji Rzecznik sporządza sprawozdanie dotyczące danej sprawy i przesyła je Parlamentowi Europejskiemu w celu wdrożenia dalszych działań i użycia poważniejszych środków, którymi nie dysponuje Euro-Ombudsman.
Do innych zadań Rzecznika należy przedstawianie Parlamentowi Europejskiemu corocznych sprawozdań z wyników swoich dochodzeń. Podczas trwania swej kadencji Rzecznik Praw Obywatelskich nie może wykonywać żadnej innej zarobkowej lub niezarobkowej działalności zawodowej.
Ogólne zasady dotyczące powoływania i działalności Rzecznika reguluje Traktat. Status i ogólne warunki pełnienia funkcji Rzecznika Praw Obywatelskich określa Parlament Europejski w drodze rozporządzeń.
Obecnie funkcję rzecznika pełni Emily O’Reilly powołana 1 października 2013 r. Jest trzecim rzecznikiem i pierwszą kobietą sprawującą tę funkcję. Absolwentka Uniwersytetu w Dublinie i Uniwersytetu Harvarda. Z zawodu dziennikarka prasowa i radiowa. W latach 2003-2013 pełniła dwukrotnie funkcję irlandzkiego Rzecznika Praw Obywatelskich. Jak sama przyznaje, Rzecznicy w Europie dzielą się na posiadających kompetencje twarde (np. prawo inicjowania i uczestnictwa w postępowaniach sądowych, zaskarżania orzeczeń sądu, czy inicjowania kontroli konstytucyjności prawa) oraz tylko miękkie. Do pierwszej grupy należą rzecznicy skandynawscy i funkcjonujący w Europie Środkowo-Wschodniej. Rzecznicy zachodnioeuropejscy oraz Euro-Ombudsman są ograniczenie w swoich uprawnieniach. Komentatorzy przewidują, że p. O’Reilly będzie działać w kierunku wzmocnienia urzędu.
Wśród najnowszych, głośniejszych spraw, którymi zajmowała się Pani Rzecznik wymienić można sprawę dotyczącą naruszeń praw człowieka w działalności agencji FRONTEX (Europejska Agencja Zarządzania Współpracą Operacyjną na Granicach Zewnętrznych Państw Członkowskich Unii Europejskiej) oraz agencji EMA (Europejskiej Agencji Leków) i publikowania przez nią szczegółowych wyników prób klinicznych. Ujawnieniu tych danych sprzeciwiały się koncenry farmaceutyczne. Pani Rzecznik bada także zjawisko „revolving door” (drzwi obrotowych). W ten sposób określa się problem przechodzenia polityków do sfery biznesowej po zakończeniu kadencji. Często zachodzi w tym wypadku konflikt interesów: urzędnik staje się de facto lobbystą określonych firm lub sektorów gospodarki, gdzie sam trafia (jako konsultant lub doradca) po zakończeniu sprawowania urzędu.
Polska jest trzecim co do ilości składanych skarg krajem UE (po Niemczech i Hiszpanii). Jak wynika ze statystyk, w 2012 r. do rzecznika wpłynęło 235 skarg, z których jednak podjęto ledwie 9, ponieważ pozostałe nie należały do właściwości Euro-Ombudsmana (zostały przekazane wedle właściwości do odpowiednich organów, przede wszystkim polskiego RPO). Polacy skarżyli się głównie na dyskryminację językową w postępowaniu rekrutacyjnym do instytucji unijnych (chociaż obowiązują wszystkie 24 języki, w rekrutacji dominuje język angielski, francuski i niemiecki), a także na zasady wydatkowania środków unijnych w rolnictwie i ochronie środowiska.

Źródło: PAP, http://www.ombudsman.europa.eu, „The Irish Times” (http://www.irishtimes.com)