PRZEGLĄD PERIODYKÓW KONSTYTUCYJNYCH (MARZEC 2016)

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 17 minut(y) / READING TIME: 17 minutes

Po raz kolejny przegląd ukazuje się w momencie sprzyjającym lekturze – omówienie marcowych wydań czasopism konstytucyjnych i politologicznych po raz kolejny pojawia się krótko przed tzw. długim weekendem. Będzie więcej czasu na lekturę nie tylko samego omówienia, ale także artykułów, o których w nim wspominam.

Koniec kwartału jak co roku obrodził w nowe wydania czasopism, szczególnie zagranicznych. Wśród polskich nie zabrakło tematów ważnych i ciekawych.
Znaczną część marcowego numeru „PAŃSTWA I PRAWA”, które obchodzi swoje 70-lecie (gratuluję!), poświęcono zagadnieniom z dziedziny szeroko rozumianego prawa konstytucyjnego. Przeczytamy w nim o „Statusie nasciturusa w orzecznictwie organów Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności”, a także opracowanie poruszające frapujący temat „Związków zawodowych w kościołach i innych związkach wyznaniowych”. Praw człowieka dotyczy także tekst poświęcony Ochronie osob fizycznych w związku z przetwarzaniem i swobodnym przepływem danych osobowych. Na koniec gratka dla badaczy prawa wyborczego – omówienie problematyki Ważności wyborów samorządowych. To wszystko na razie zapowiedzi i zachęta do lektury. Wydania papierowe jeszcze nie dotarły do prenumeratorów, a w czytelni elektronicznej wersje PDF pojawią się zapewne w maju.

Najnowszy numer „RUCHU PRAWNICZEGO, EKONOMICZNEGO I SOCJOLOGICZNEGO” (vol. 78 ust. 1) na pewno zainteresuje konstytucjonalistów. Znaczną część numeru poświęcono zagadnieniom ustrojowym, głównie kwestii kontrowersji wokół Trybunału Konstytucyjnego. Zestaw autorów – czterech byłych sędziów Trybunału, w tym trzech prezesów oraz była wiceprzewodnicząca Komisji Weneckiej –  dodatkowo zachęca do lektury. H. Suchocka zaprezentowała „Stanowisko Komisji Weneckiej dotyczące pozycji ustrojowej sądownictwa konstytucyjnego w demokratycznym państwie prawa”. Autorka, wieloletnia członkini, a ostatnio także wiceprzewodnicząca tzw. Komisji Weneckiej scharakteryzowała krótko genezę, cel działania i charakter prawny Komisji. Główna część rozważań poświęcona jest omówieniu poglądów Komisji na temat sądownictwa konstytucyjnego, ujawnionych w kolejnych opiniach dotyczących konkretnych państw. Są to wybrane wypowiedzi Komisji, dobrane przez autorkę pod kątem polskiego kazusu i przedstawione na tle genezy współczesnego sądownictwa konstytucyjnego. Autorka objaśnia także źródła znaczenia, jakie przywiązuje się w Europie Zachodniej do opinii Komisji, pomimo ich formalnie niewiążącego charakteru. J. Stępień odtworzył sekwencję wydarzeń dotyczących Trybunału Konstytucyjnego, od wejścia w życie nowej ustawy o TK z 2015 r., z odautorskim komentarzem dotyczącym oceny oraz przyczyn i skutków opisywanych wydarzeń. Na pytanie: „czy istnieją jakieś instrumenty i gwarancje prawne, które byłyby w stanie przywrócić działanie rządzących do granic państwa prawa” autor udziela odpowiedzi negatywnej wróżąc pogłębianie się chaosu. W najciekawszym moim zdaniem tekście M. Safjana (Polityka a Trybunał Konstytucyjny. Konstytucja – ostatni środek obrony przed polityką) autor poruszył dwa istotne zagadnienia, które należą do wzbudzających największe kontrowersje: po pierwsze – czy wybór sędziów TK przez Sejm oznacza per se ich upolitycznienie (upartyjnienie ich orzeczeń),  po drugie – czy Trybunał mógł nie stosować ustawy o TK w kształcie ustanowionym ustawą zmieniającą przy jej badaniu, ale orzekać na podstawie konstytucji. Na lekko zarysowanym tle wydarzeń, autor skupia się na argumentacji dowodzącej, że nie ma iunctum pomiędzy oczywiście politycznym charakterem wyboru sędziów, a politycznym (upartyjnionym) charakterem ich orzeczeń. Po drugie – prezentuje argumenty na poparcie tezy, że o ile sytuacja, w której znalazł się Trybunał orzekając o ustawie uniemożliwiającej mu podjęcie decyzji była świadomie zastawioną pułapką, o tyle jedynym wyjściem z niej było orzekanie na podstawie konstytucji. Zdecydowanie polecam ten tekst. Były prezes TK, A. Zoll odnosi się do zagadnienia sposobu powoływania sędziów TK, ich kwalifikacji oraz podmiotów uprawnionych do inicjowania postępowania przed Trybunałem. Autor prezentuje rozwiązania niemieckie, francuskie i włoskie jako potencjalny wzór do zmian w polskiej regulacji, nie wskazując konkretnych propozycji. W. Łączkowski sędzia Trybunału w stanie spoczynku (czynny w latach 1989-2001) dołącza do grona krytyków ustawy o zmianie ustawy o TK z grudnia 2015 r. przywołując przede wszystkim art. 188 konstytucji, jako podstawę uznania wielu przepisów ustawy nowelizującej za sprzeczne z ustawą zasadniczą, ponieważ uniemożliwiających wykonywanie przez TK jego kompetencji. Autor krytykuje także propozycje ustanowienia stałych parytetów sędziów TK powoływanych przez opozycję i partię rządzącą. W numerze znalazły się ponadto artykuły dotyczące nowego statusu prokuratury i kontrowersji dotyczących ich niezależności oraz zmianie modelu służby cywilnej. Częściowo konstytucyjny charakter posiada także artykuł poświęcony Nakazowi dokonywania wykładni prounijnej jako dyrektywie wykładni systemowej.

Marcowy numer „AMERICAN POLITICS RESEARCH” otwiera tekst (Do Interest Group Endorsements Cue Individual Contributions to House Candidates?) poświęcony wpływowi grup interesów na zbieranie funduszy wyborczych przez kandydatów ubiegających się o wejście do parlamentu, czyli politycznych debiutantów. Na podstawie konkretnych danych o wyborach parlamentarnych z lat 2006-2012 autor dowodzi, że istnieje ścisła zależność pomiędzy poparciem grup interesu, a wysokością zebranych datków na kampanię, a także ostateczny sukces w wyborach. Dowodzi to także, że dla dużych grup interesów wspieranie kandydatów-debiutantów może być korzystną inwestycją polityczną. Inny tekst („A Legislature or a Legislator Like Me? Citizen Demand for Collective and Dyadic Political Representation”) odnosi się do preferencji wyborców amerykańskich odnośnie typu reprezentacji – zbiorowej (collective) lub indywidualnej (dyadic). Różnica polega na tym, czy deputowany reprezentuje cały naród, czy tylko swój okręg (wyborców). Okazuje się, że pomimo drobnych różnic wynikających z rasy lub preferencji politycznych, zdecydowana większość badanych preferuje reprezentację zbiorową, ogólnonarodową jako lepiej gwarantującą realizację interesów możliwie szerokiego kręgu elektoratu. Ciekawa jest także analiza negatywnej kampanii wyborczej prowadzonej przez kandydata (When to Attack: The Trajectory of Congressional Campaign Negativity). Okazuje się, że jest ona bardziej prawdopodobna jeżeli wśród kandydatów znajduje się osoba ubiegająca się o reelekcję. Dwa kolejne teksty zachęcają do lektury już z powodu samej tematyki. Pierwszy (Halo Effects and the Attractiveness Premium in Perceptions of Political Expertise) dowodzi, że atrakcyjność fizyczna kandydata wpływa na nie tylko na większe poparcie wyborców, ale że zasada ta dotyczy także komentatorów i ekspertów wypowiadających się na temat polityki w telewizji. Na sposób ich postrzegania i oceny wpływa ich atrakcyjność fizyczna i wizerunek publiczny. Badania objęły Amerykanów, ale zapewne to uniwersalna cecha percepcji wyborców i widzów. Artykuł pt. „You Tweet Like a Girl!” How Female Candidates Campaign on Twitter” poświęcony sposobowi prowadzenia kampanii wyborczej na Twitterze przez kobiety przynosi bardzo ciekawe wyniki. Analiza kampanii z 2012 r. pokazała, że kobiety-kandydatki są bardziej krytyczne, a nawet agresywne w tweetach. Poziom złych emocji rośnie wraz z odsetkiem kandydatów-kobiet. Kobiety chętniej i częściej odwołują się do „kobiecych tematów” w kampanii od analogicznych zachowań mężczyzn. W tym wypadku proporcje są odwrócone – im więcej kobiet-kandydatek tym mniej odwołań do tematów kobiecych w kampanii.

W marcu ukazał się kolejny numer francuskiego „REVUE FRANÇAISE DE DROIT CONSTITUTIONNEL” (nr 105), a w nim m.in.: o art. 35 Konstytucji V Republiki Francuskiej, a dokładniej o instytucji informowania parlamentu przez rząd o interwencji zbrojnej podjętej przez armię francuską za granicą; o referendum w Grecji z 5 lipca 2015 r.; o wpływie dorobku nauki prawa konstytucyjnego na orzecznictwo francuskiej Rady Konstytucyjnej; a także o wpływie konstytucyjnej zasady równości na stratyfikację społeczną. Ponadto o europejskim prawie konstytucyjnym jako prawie godzącym odmienne porządki ustrojowe państw członkowskich i o teorii normy podstawowej Hansa Kelsena w „rodezyjskim kontekście”.

Marcowy numer „SCANDINAVIAN POLITICAL STUDIES” (vol. 39, issue 1) zawiera kilka interesujących opracowań. Autorzy artykułu The Value of Participation: Exploring the Role of Public Consultations from the Vantage Point of Interest Groups analizują zjawisko konsultowania przez grupy interesu projektów rządowych aktów prawnych. Konsultacje i udział w nich rozmaitych grup interesów to dzisiaj standardowy element demokratycznego procesu prawotwórczego. Cel uczestniczących w nim grup postrzega się zazwyczaj jednoznacznie. Jest nim wola wywarcia określonego wpływu na treść regulacji, zgodnie z własnym interesem. Autorzy analizują ten udział od strony samych grup, na przykładzie szwedzkiego procesu decyzyjnego. Dochodzą do ciekawych wniosków: dla grup równie ważne jak wywarcie określonego wpływu jest zdobycie u decydentów opinii reprezentatywnej grupy, godnego szacunku partnera i merytorycznego uczestnika procesu decyzyjnego. Już fakt zaproszenia do konsultacji i stały w nich udział, a nie tylko udział skuteczny, jest podstawą do podniesienia statusu danej grupy w swoim środowisku. Bardzo ciekawy artykuł Supreme Court Justices’ Economic Behaviour: A Multilevel Model Analysis porusza problem motywacji kierujących decyzjami sędziów, na przykładzie norweskiego Sądu Najwyższego i jego decyzji w sprawach o charakterze ekonomicznym. Autorzy dowodzą, że chociaż wiele osób spodziewa się, że sędziowie w swoich decyzjach kierują się względami merytorycznymi i prawnymi, w rzeczywistości jest nieco inaczej. Motywacje sędziów wykazują często charakter ideologiczny, a także mają związek z tym kto jest wnioskodawcą – podmiot prywatny czy publiczny. Kolejne ciekawe opracowanie (Sponsoring Private Member’s Bills in Finland and Estonia: The Electoral Context of Legislative Behaviour) dotyczy źródeł nadaktywności niektórych posłów w zakresie składania projektów ustaw, chociaż szanse na ich przyjęcie są bliskie zeru, ponieważ są to indywidualne poselskie inicjatywy, a nie projekty partyjne czy rządowe. Okazuje się, że część posłów w parlamencie Szwecji i Estonii (które były badane) wykazuje w tym obszarze wyjątkową aktywność. Autorzy dowodzą, że taka działalność jest formą budowy pozytywnego wizerunku w oczach wyborców. Na taką postawę wpływ wywiera kształt systemu wyborczego, który wymaga od kandydata ubiegającego się o reelekcję – rozpoznawalności i pozytywnej opinii wyborców. W systemach, w których te czynniki nie mają znaczenia, nie spotyka się wzmożonej aktywności projektodawczej pojedynczych deputowanych.

Obszerny, marcowy numer „SWISS POLITICAL SCIENCE REVIEW” (vol. 22 issue 1) składa się z dwóch części. Pierwsza stanowi zapis sympozjum poświęconego sytuacji politycznej w Szwajcarii po wyborach parlamentarnych z 2015 r. Drugi to zestaw artykułów naukowych poświęconych zagadnieniom szeroko rozumianych nauk politycznych. Szwajcarskie wybory z 2015 r. przyniosły nieoczekiwany rezultat. Jak podkreślają autorzy, szwajcarska scena polityczna nie była nigdy dotąd tak bardzo zwrócona w prawo, a jednocześnie tak bardzo spolaryzowana – gdy w Radzie Federalnej dominuje większość centro-prawicowa, to w Radzie Kantonów – centro-lewica. Rządowa „formuła magiczna”, czyli wzór na obsadzenie 7 funkcji ministerialnych przez 4 partie, po raz kolejny doznała modyfikacji. Partia SVP, która przez jedną kadencję (2003-2007) uzyskała po raz pierwszy od 1959 r. dodatkowe miejsce w rządzie, a potem je straciła, w 2015 r. znowu je odzyskała. Część postwyborcza zawiera 6 artykułów dotyczących różnych aspektów wyborów sprzed roku, w tym silnych elementów narodowych, które dla części autorów są zapowiedzią zmierzania Szwajcarii w kierunku silniejszego zjednoczenia. W części drugiej znajdziemy m.in. ciekawą analizę dotyczącą udziału Szwajcarów w formach demokracji bezpośredniej (The Underexplored Species: Selective Participation in Direct Democratic Votes). O ile w badaniach zachowań wyborczych wyróżnia się zazwyczaj dwie kategorie obywateli – głosujących stale i nie głosujących nigdy, o tyle wśród uczestników referendów i innych form demokracji bezpośredniej opartych na udziale czynnym wyróżnia się dodatkową, trzecią kategorię – uczestników selektywnych. Biorą oni udział w głosowaniu tylko w sprawach, które ich z różnych powodów interesują lub dotyczą. Szczegółowe badania wykazują, że członkowie tej grupy wykazują tendencję do dołączania do grupy „niegłosujących”. Moją uwagę przykuł jeszcze jeden tekst poświęcony problemowi promowania dialogu i deliberacji w skłóconych środowiskach i społeczeństwach (There is No Pill for Deliberation: Explaining Discourse Quality in Post-conflict Communities). Chociaż badania dotyczyły Kolumbii wydaje się, że część spostrzeżeń może zainteresować właśnie nas, Polaków. Autorzy dowodzą, że bardzo dobre rezultaty w promowaniu kultury dyskusji publicznej przyniosło instruowanie zwykłych obywateli dotyczące sposobu prowadzenia wyważonej, kulturalnej dyskusji. Niestety starania te nie wpłynęły w żaden sposób na poprawę merytorycznego poziomu debaty. Osiągnięcie tego celu wymaga wysiłków i starań na wcześniejszych etapach życia, m.in. w szkole. Istotne znaczenie ma także poziom  wzajemnego zaufania wśród członków danego środowiska. Im wyższy, tym mniejsza chęć okazywania wrogości politycznym adwersarzom.

Marcowe wydanie „YALE LAW JOURNAL” (Vol. 125, no. 5) zawiera tylko dwa artykuły (oraz liczne formy krótkie jak noty, recenzje i komentarze). Jeden z nich (Professional Speech), chociaż dotyczy amerykańskiego konstytucjonalizmu, zasługuje na uwagę. Traktuje o relacjach między wolnością słowa zagwarantowanej w Pierwszej Poprawce do Konstytucji USA, a regulacją prawną niektórych zawodów. Autorka zadaje pytanie o to, na ile regulacja prawna zawodu polegającego m.in. na wygłaszaniu przemówień i mów musi uwzględniać konstytucyjną wolność słowa. Odpowiadając stwierdza, że oba reżimy – wolnościowy i reglamentacyjny należy pogodzić z niewątpliwą korzyścią dla poziomu wykonywanych zawodów oraz ochroną praw człowieka.

Marcowy numer „WEST EUROPEAN POLITICS” (vol. 39 issue 4) przynosi wyniki kolejnych badań europejskich wyborców. Autorzy artykułu Accountability from the perspective of the forum: citizens’ attitudes towards accountability in Europe na przykładzie 24 państw europejskich ustalili kilka charakterystycznych zjawisk dotyczących źródeł krytycznego stosunku obywateli do rządu. Wśród mieszkańców dojrzałych i ugruntowanych demokracji istotne znaczenie mają informacje medialne pozwalające obywatelowi na dokonanie oceny działań rządu. Autorzy zauważają, że skłonność do krytyki jest niższa u wyborców rządów prawicowych, którzy  „swoje” rządy dużo bardziej popierają (są wobec nich mniej krytyczni) niż w przypadku elektoratu lewicowego. Tekst Do people feel more of a duty to vote in some elections? porusza problem zróżnicowanej frekwencji w wyborach na poziomie lokalnym, krajowym i ponadnarodowym. Autorzy zauważają, że w wyborach do Parlamentu Europejskiego głosuje o ok. 25% obywateli mniej niż w pozostałych. Frekwencja w wyborach lokalnych i ogólnonarodowych jest zbliżona, jeżeli podobny jest poziom identyfikacji wyborcy z lokalną wspólnotą i z narodem. W państwach o silniejszych  skłonnościach narodowych, frekwencja w wyborach krajowych (ogólnonarodowych) jest często wyższa. Autorzy artykułu Taking cues on multidimensional issues: the case of attitudes toward immigration zadają pytanie o źródła stosunku Europejczyków do imigrantów. Dowodzą, że kwestie ekonomiczne i związane z rynkiem pracy (zagrożenie miejsc pracy przez przybyszy) nie są jak się wydawało jedynymi, ani głównymi powodami rezerwy, a nawet niechęci wobec imigrantów. Istotne znaczenie mają także dwa czynniki – postawa opiniotwórczych elit oraz poziom wykształcenia.

Aż dwa z trzech artykułów wiosennego wydania „HASTINGS CONSTITUTIONAL LAW QUARTERLY” (vol. 43, issue 2) dotyczą tematów wzbudzających w Polsce duże kontrowersje. Pierwszy (Twenty-Week Abortion Statutes: Four Arguments) prezentuje problem stanowych regulacji prawnych dotyczących aborcji. Pod wpływem orzecznictwa Sądu Najwyższego w wielu stanach doszło do ustanowienia granicy dopuszczalności przeprowadzenia aborcji w 21 tygodniu ciąży i kwalifikowania późniejszych zabiegów jako dzieciobójstwa. Autor podważa zasadność takich jednoznacznych regulacji zarówno pod względem formalnym (braku konstytucyjnych podstaw), jak i materialnych – istnienia szczególnych okoliczności uzasadniających późniejszą aborcję. Drugi artykuł (The Process of Marriage Equality) omawiałem już w przeglądzie lutowym (ukazał się online szybciej) – opisuje proces, który doprowadził ostatecznie do uznania przez Sąd Najwyższy, że stanowe zakazy zawierania małżeństw przez osoby tej samej płci są niezgodne z konstytucją USA. Decyzję poprzedziły sprawy zainicjowane nieomal jednocześnie przed sądami w 37 stanach. Autorzy omawiają ich przebieg i ostateczny rezultat.

W interesujące artykuły obfituje najnowsze wydanie „HARVARD JOURNAL OF LAW & PUBLIC POLICY” (vol. 39, no. 2). Chociaż dotyczą amerykańskiego ustroju i do niego się odwołują, mogą wzbudzić zainteresowanie polskiego badacza ze względu na  uniwersalny lub porównawczy charakter wielu poruszonych tematów. W artykule „Image Is Everything: Politics, Umpiring, And The Judicial Myth” autor analizuje orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące sędziów, a dokładniej – ich dopuszczalnych zachowań wykraczających poza utrwalony i podtrzymywany przez samych sędziów wizerunek bezstronnych arbitrów stojących na straży przestrzegania prawa. Autor dyskutuje z takim wizerunkiem jako nieprawdziwym. Uważa, że przy wielu zaletach budowy pozytywnego (nawet jeżeli nie do końca prawdziwego) obrazu bezstronnych sędziów, nie wolno czynić tego w drodze ustanawiania zakazów dotyczących wypowiedzi sędziowskich, co ogranicza konstytucyjną wolność słowa. Nie należy również fałszować obrazu sędziów wobec faktu, że stanowiska wielu z nich obsadza się w drodze wyborów. Obywatele mają prawo znać prawdziwe oblicze sędziego, jego poglądy i przekonania, ponieważ będą one wpływać na jego decyzje. W tekście „People ≠ Legislature” autor poddaje krytyce orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie King vs. Burwell, przygotowane przez sędzinę R. B. Ginsburg, przyjęte stosunkiem głosów 5:4. Stwierdzono w nim, że określenie „Legislatura” użyte dla określenia ciała władnego do dokonywania zmian okręgów wyborczych niekoniecznie oznacza parlament, ale ogólnie – podmiot tworzący prawo, jeżeli tak zdecydują obywatele.  Wyrok dotyczył decyzji podjętej przez mieszkańców stanu Arizona, na podstawie której prawo do ustalania granic okręgów wyborczych mieszkańcy odebrali parlamentowi i przyznali specjalnie powołanej partyjnej komisji. Autorzy artykułu twierdzą, że o ile Sądowi przyświecał słuszny cel wyjęcia kompetencji do ustalania granic okręgów z rąk partii i polityków, którzy nie stronią od złych praktyk, jak gerrymandering, o tyle  szeroka interpretacja określenia „Legislature” spotkała się z krytyką. W numerze ponadto ciekawa analiza (The Federalist Safeguards Of Politics) problematycznej  z punktu widzenia relacji unia-stany klauzuli gwarancyjnej zawartej w Konstytucji USA, która stanowi, że „Stany Zjednoczone zagwarantują każdemu stanowi republikańską formę rządu”. Autor dowodzi, że problem nie wynika z faktu, że klauzula ta jest stosowana zbyt wąsko i rzadko, ale raczej zbyt szeroko i często, przy jednoczesnym braku jednoznacznego ustalenia na czym polega „republikańska forma rządu”. Proponuje także, aby zwiększyć rolę samych stanów w utrwalaniu republikańskiej formy ich rządów, aby klauzula gwarancyjna nie stała się łatwym pretekstem dla daleko posuniętej ingerencji władz unii w autonomię ustrojową i polityczną stanu. Wart uwagi, choć również posiadający ściśle amerykańską optykę jest artykuł dotyczący zakresu władzy sędziego w sprawach dotyczących prawa wyborczego inicjowanych w czasie kampanii wyborczej przez samych kandydatów podważających konstytucyjność określonych przepisów. (De Facto Class Actions? Plaintiff- And Defendant-Oriented Injunctions In Voting Rights, Election Law, And Other Constitutional Cases).

Temat małżeństw tej samej płci w USA powraca w „HARVARD LAW REVIEW”, (vol. 129, no. 5) gdzie jest tylko wstępem do omówienia o wiele poważniejszego problemu rodzicielstwa w związkach jednopłciowych. Autor analizując historię starań osób środowiska LGBT o uzyskanie praw rodzicielskich pokazuje jak zmieniały się prawne definicje rodzicielstwa. Droga prowadziła od relacji stricte biologicznych, przez połączenie adopcji i związku biologicznego (np. powtórne małżeństwo jednego z rodziców), po obu przybranych (niebiologicznych) rodziców w przypadku adopcji. Autor uważa, że rodzicielstwo powinno opierać się przede wszystkim na świadomym i realnym związku emocjonalnym z dzieckiem, bowiem taka formuła łączy wszystkie opisane wyżej przypadki, w tym także  adopcję dzieci przez małżeństwa jednopłciowe (Marriage Equality and the New Parenthood).

Marcowy „HARVARD JOURNAL ON LEGISLATION” (vol. 53 no. 1) zdominowały tematy finansowe obejmujące finansowanie studiów, finansowanie kampanii wyborczej oraz finansowanie procesu szkolenia sędziów. Ponadto – artykuły dotyczące bieżących tematów legislacji oraz 3 artykuły stanowiące pokłosie sympozjum na temat prawa do posiadania i noszenia broni.  W artykule „District Judges as Investments” autorzy bronią tezy, że szkolenie sędziów jest inwestycją, a nie kosztem, dlatego decyzje o ograniczeniu środków na ten cel będą miały opłakane skutki. Jednocześnie proponują zmiany dotyczące systemu szkolenia i kierowania sędziów do określonych rejonów sądowych. „Student Debt and the Siren Song of Systemic Risk” to poważne ostrzeżenie przed realnym niebezpieczeństwem rozbicia kolejnej bańki kredytowej, jaką stanowią zdaniem autorów kredyty edukacyjne zaciągane przez młodzież pragnącą ukończyć studia. Power & Opportunity: Campaign Finance Reform for the 21st Century jest apelem o zmianę reguł finansowania kampanii wyborczych. Pozbawienie wpływowych grup interesu dominującej roli w finansowaniu kampanii i ograniczenie strumieni skumulowanych pieniędzy płynących do kandydatów na rzecz zwiększenia roli datków zwykłych obywateli to jedyny sposób na ukrócenie korupcji wyborczej i na zwiększenie realnej partycypacji obywatelskiej w wyborach – uważają autorzy artykułu.

Marcowe wydanie „ELECTION LAW JOURNAL” (vol. 15, issue 1) zdominował temat regulacji prawnej partii politycznych. Numer jest zapisem sympozjum naukowego na ten temat, który został potraktowany bardzo szeroko. Wydanie otwiera tekst stawiający kluczowe pytanie o istnienie uniwersalnego, optymalnego modelu (standardu) regulacji prawnej działalności partii politycznej, który mógłby stanowić punkt odniesienia dla regulacji w poszczególnych państwach. Opracowania szczegółowe dotyczą kolejnych kwestii. Oczywiście nie mogło zabraknąć tekstów dotyczących finansowania partii politycznych. Ciekawe opracowanie dotyczy dopuszczalnego stopnia ingerencji państwa w wewnętrzną organizację partii politycznej w celu zapewnienia jej demokratycznego charakteru. Interesująca jest także analiza i ocena stopnia wpływu partii politycznej na skład organów wyborczych. Autorzy dowodzą (na przykładach z Ameryki Południowej), że o ile delegowanie do składu komisji osób niezwiązanych ściśle z partiami politycznymi służy ich bezstronności. Z kolei nasycenie organu wyborczego reprezentantami partii zwiększa zainteresowanie takich organów realizacją zasady „fair election„. Numer zamyka kolejne godne polecenia opracowanie dotyczące stosunkowo nowego zjawiska ustanawiania prawnych zakazów lub nakładania sankcji na deputowanych za zmianę przynależności partyjnej po wyborach. Autor pokazuje najnowsze przykłady wdrażania takich rozwiązań na przykładzie Izraela i Indii oraz nieudaną próbę podjętą w Kanadzie.

Marcowe wydanie „GLOBAL CONSTITUTIONALISM” (vol. 5, issue 1) jak zwykle traktuje o tych obszarach prawa konstytucyjnego, które mogą podlegać i podlegają procesowi globalizacji. W numerze m.in. opracowanie dotyczące (błędnych zdaniem autora) zarzutów pod adresem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jako organu pozbawionego demokratycznej legitymizacji (Searching for the Legitimacy of the European Court of Human Rights: The Neglected Role of ‘Democratic Society’). Autor dowodzi, że legitymacja Trybunału wynika z ważnej roli jaką pełni stojąc na straży demokratycznych wartości. ETPCz nie jest organem państwa. Jest podmiotem funkcjonującym w ramach „społeczności demokratycznej” – obszaru, którego istnienie jest pomijane przez większość autorów podważających demokratyczną legitymację Trybunału. Autor artykułu Constitutional cases, foreign law and theoretical authority analizuje zjawisko odwoływania się przez sędziów do obcych systemów prawnych, w formie dialogu z sądownictwem i orzecznictwem zagranicznym, przy rozwiązywaniu kazusów o bardziej uniwersalnym charakterze. Zdaniem autora, praktyka ta zasługuje na pozytywną ocenę, o ile sędziowie nie korzystają z niej  w nadmiarze i nie wykorzystują każdej sprawy z zakresu prawa konstytucyjnego do odwoływania się do obcych rozwiązań. Artykuł The new sovereigntism and transnational law: Legal utopianism, democratic scepticism and statist realism traktuje o konsekwencjach postępującego rozwoju prawa ponadnarodowego. Zdaniem krytyków wpływ ten jest negatywny, a wręcz zagraża suwerenności państw narodowych. Autorka nie podzielając tej tezy przytacza argumenty przeciwne, przede wszystkim podkreślając pozytywne jej zdaniem zjawisko zastępowania idei suwerenności państwowej – suwerennością ludu. Proces ten jest wspierany przez  ETPCz jako organ stojący na straży EKPCz – aktu o charakterze ponadnarodowym.

Drugi w tym roku numer „EUROPEAN PUBLIC LAW” (vol. 22 issue 2) oferuje bogaty zestaw artykułów, wśród których znalazło się kilka godnych uwagi tekstów z dziedziny ustrojowej. Wśród poruszonych tematów znalazły się: prognoza dotycząca przyszłości ustrojowej Szkocji po referendum z 2015 r., prezentacja współczesnego konstytucjonalizmu bułgarskiego,  omówienie koncepcji „tożsamości konstytucyjnej”, której popularność bardzo wzrosła w ostatnich latach wzbudzając krytykę części badaczy. W artykule ’National Courts of Last Instance Failing to Make a Preliminary Reference: The (Possible) Consequences Flowing Therefrom’, autor omawia instytucję pytań prejudycjalnych, które na mocy Traktatu o Unii Europejskiej sądy krajowe powinny (czasami wręcz muszą) zadawać Trybunałowi Sprawiedliwości UE, jeżeli w trakcie rozpatrywania sprawy pojawią się wątpliwości dotyczące stosowania lub obowiązywania prawa europejskiego. Badania dowodzą, że praktyka stosowania w skali Unii tego traktatowego wymogu jest niedostateczna. Sądy powszechnie unikają zadawania pytań. Autor prezentuje negatywne konsekwencje takiej praktyki – od narażenia się przez państwo na odpowiedzialność odszkodowawczą wynikającą z uznania przez ETPCz, że doszło do naruszenia prawa do sądu (art. 6 ust. 1 EKPCz), po uznanie orzeczeń za nieważne ze względu na rażące naruszenie prawa, a nawet wszczęcie procedur przeciwko państwu członkowskiemu przez Komisję Europejską. Interesujący problem porusza także artykuł „Judicial Independence and Separation of Powers: A Case Study in Modern Court Management'” – opisujący zmiany w zasadach nadzoru nad działalnością sądów ze strony organów władzy wykonawczej (przede wszystkim ministra sprawiedliwości) w Niderlandach. Autor uważa, że zakres tej kontroli narusza niezawisłość sędziów i niezależność sądów i wymaga pilnych zmian. W tomie nie mogło zabraknąć rozważań na temat zjawiska migracji ludności w ramach Unii Europejskiej. Autor zauważa, że o ile proces integracji państw wynika wprost z treści traktatów i jest konsekwencją zasad, które legły u podstaw funkcjonowania Unii, o tyle brak jest w pierwotnym prawie unijnym podstaw dla rozwoju procesu integracji obywateli UE, nie w ramach państw, ale na poziomie ponadnarodowym (Deepening Supranational Integration: Interstate Solidarity in EU Migration Law’).

W pierwszym w tym roku wydaniu chilijskiego periodyku „ESTUDIOS PÚBLICOS” (nr 141) odnajdziemy opis prac parlamentarnych nad ustawą umożliwiającą prewencyjną kontrolę tożsamości (Legislando en la oscuridad. El caso del control de identidad preventivo y su debate en la Cámara de Diputados). Ich analiza dowiodła, że z jednej strony taka regulacja była niepotrzebna, z drugiej — że poziom procesu prawotwórczego w Chile jest bardzo niski i nie opiera się na wiedzy eksperckiej, ale głównie na uprzedzeniach i mylnej diagnozie rzeczywistości (tytułowe: „tworzenie prawa w ciemnościach”). Ponadto w numerze opracowania z pogranicza prawa i ekonomii oraz psychologii.

Marcowe, specjalne wydanie „EAST EUROPEAN POLITICS” (vol. 32 issue 1) poświęcono w całości zagadnieniom partycypacji politycznej i zaangażowania obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. Numer zawiera kilka bardzo interesujących opracowań dotyczących jak zwykle naszej części Europy.  Autorzy artykułu otwierającego numer („Challenges and realities of political participation and civic engagement in central and eastern Europe”) dowodzą, że o ile przez wiele lat utarło się uważać, że w zakresie aktywności i zaangażowania obywatelskiego Europę Zachodnią i Wschodnią dzieli przepaść, o tyle ostatnio zauważa się stopniową, stałą poprawę sytuacji. Z kolei autorka tekstu „Civic activities in Eastern Europe: links with democratic political culture” podtrzymując ogólną tezę o wzroście aktywności obywatelskiej we wschodniej Europie stara się ustalić czynniki odpowiedzialne za to stosunkowo nowe zjawisko. Wskazuje trzy: wzrost zaufania do instytucji politycznych, wzrost zainteresowania polityką i wzrost satysfakcji z ustroju demokratycznego. Kolejne opracowania dotyczą już konkretnych państw i omawiają poziom społecznego zaangażowania i partycypacji obywatelskiej w Chorwacji, Rumunii, Litwie i Węgrzech, a także w Rosji (w przypadku tej ostatniej omówiono działalność „Ruchu na Rzecz Uczciwych Wyborów”).

W marcu ukazał się także kolejny numer „COMPARATIVE POLITICAL STUDIES” (vol. 49 no.4) zawierający tym razem 4 teksty. Szczególnie dwa z nich zwróciły moją uwagę. Autorzy An Index of Assembly Dissolution Powers stworzyli klasyfikację państw przyjmując jako ogólne kryterium tryb rozwiązania parlamentu. Na tej podstawie dokonali nowego podziału państw demokratycznych o parlamentarnym systemie rządów uwzględniając głównych autorów procesu rozwiązania parlamentu, a także wpływ jaki rozwiązanie ma na moment przeprowadzenia kolejnych wyborów z wszystkimi konsekwencjami dla systemu politycznego. Who Gives, Who Gains? Progressivity and Preferences – to omówienie ciekawego problemu podatności wyborców na postulaty typowe dla idei państwa opiekuńczego. Autorzy dowodzą, że ogólne twierdzenie, że podatność ta wzrasta odwrotnie proporcjonalnie do wysokości dochodu nie dotyka istoty sprawy. Czynnikiem, który w istotny sposób wpływa na podatność wyborców na obietnice z zakresu dodatków i zasiłków ma system podatkowy i sposób redystrybucji i alokacji dochodów w skali społeczeństwa.

W pierwszym w tym roku, marcowym wydaniu „DER STAAT” (vol. 55, issue 1) przeczytamy m.in.: o prywatności w internecie jako prawnej ekspektatywie, o niepublikowanym wcześniej wykładzie jaki w Heidelbergu na przełomie 1944 i 1945 r. wygłosił Ernst Rudolf Huber, ulubiony student Carla Schmitta i czołowy niemiecki prawnik-konstytucjonalista okresu nazizmu. W swoim półotwartym wykładzie opisał problem tzw. „geheimen Gesetzes” (dosł. „sekretnego prawa”) i stwierdził, że przy założeniu pełnej niezależności władzy sądowniczej tzw. „Führernotrechts” miałyby ograniczony charakter. Wykład uważa się, że próbę złagodzenia stanowiska prawników nazistowskich. Inne artykuł opisuje specyficzną procedurę prawodawczą, jaka występuje w Unii Europejskiej. Obok regulacji stricte prawnej istotne znaczenie ma praktyka współpracy pomiędzy Radą, Komisją i Parlamentem Europejskim. Ten potrójny dialog stwarza szansę na rozwój, ale także zagrożenie dla demokratycznego procesu decyzyjnego.

Na koniec przeglądu – marcowe wydanie „CONSTITUTIONAL POLITICAL ECONOMY” (vol. 27, issue 1), które zawiera co najmniej dwa wyjątkowo interesujące opracowania. Pierwsze: An empirical analysis of constitutional review voting in the polish constitutional tribunal, 2003–2014 jest próbą odpowiedzi na pytanie o prawdziwość tezy, że sędziowie sądów konstytucyjnych podlegają wpływom politycznym, a wręcz są stronnikami określonych partii, czemu dają wyraz w swoich decyzjach. Drugi – On the overthrow or endurance of kings – to interesujące studium dotyczące rzadko pojawiającego się w literaturze konstytucyjnoprawnej zagadnienia ustrojów monarchicznych. Autor zadaje pytanie (i prezentuje swoją odpowiedź) jakie czynniki decydowały i decydują o upadku lub trwaniu monarchii i monarchów. Oba artykuły zasługują na uważną lekturę – dlatego świadomie nie zdradzę ich kluczowych tez.