CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 11 minut(y) / READING TIME: 11 minutes
Tydzień temu, w poniedziałek 6 listopada, w czasie spotkania w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów na temat projektu ustawy o jawności życia publicznego powołałem się na przykład Włoch jako państwa, w którym pomimo licznych prób nadal nie udało się uchwalić ustawowej, ogólnokrajowej regulacji prawnej lobbingu. Od 1980 r. kiedy do włoskiego parlamentu wpłynął pierwszy projekt takiej ustawy, zgłoszono blisko 50 kolejnych projektów. Żaden nie dotarł do końca postępowania legislacyjnego i nie wszedł w życie. Do niedawna wszystko, czym mogli pochwalić się Włosi w zakresie prawnej regulacji lobbingu były akty prawa miejscowego, głównie regulacje regionalne (do tej pory przyjęto je w: Toskanii, Molize, Abruzji, Kalabrii i Lombardii, a ostatnio także w Apulii[1]).
W tym roku doszło we Włoszech do wyjątkowego wydarzenia. 10 marca 2017 r. uruchomiono pierwszy w historii rejestr lobbystów w Izbie Deputowanych. Prace nad podobną regulacją we włoskim Senacie zainicjowane 10 czerwca 2015 r. nie zostały dotąd zakończone[2].
Sala obrad plenarnych w Izbie Deputowanych. Tutaj lobbyści nie mają prawa wstępu.
Włoska regulacja nie jest pozbawiona wad (o czym wspominam w dalszej części tekstu), ale uważam, że warto rozważyć wprowadzenie niektórych włoskich rozwiązań u nas. W Polsce od 2006 r. obowiązuje ustawa o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa, ale jest to regulacja fasadowa, pozbawiona realnego znaczenia i odnosząca się jedynie do niewielkiego wycinka działalności lobbingowej. W kwestii regulacji lobbingu wykonywanego na terenie Sejmu i Senatu ustawa odsyła do regulaminów izb. Niestety, regulacja regulaminowa idzie w ślady ustawowej – jest fragmentaryczna, pozostawiając poza reżimem regulacji większość aktywności lobbingowej. Na dodatek, obecnie trwają prace nad nową regulacją ustawową lobbingu[3], która może być jeszcze gorsza (na co niedawno zwracałem tutaj uwagę). Warto przyjrzeć się rozwiązaniom włoskim.
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA „REGUŁ WYKONYWANIA DZIAŁALNOŚCI LOBBINGOWEJ NA TERENIE IZBY DEPUTOWANYCH”
W kwietniu 2016 r. Komisja ds. Regulaminu włoskiej Izby Deputowanych przyjęła dwa akty: „Kodeks postępowania członków Izby Deputowanych” z 12 kwietnia i „Reguły wykonywania działalności lobbingowej na terenie Izby Deputowanych” („Regolamentazione dell’attività di rappresentanza di interessi nelle sedi della camera dei deputati„) z 26 kwietnia 2016 r.
8 lutego 2017 r. Biuro Izby Deputowanych na podstawie uchwały komisji regulaminowej przyjęło ostateczną wersję „Reguł działalności w zakresie reprezentacji interesów w siedzibie Izby Deputowanych” („Disciplina dell’attività di rappresentanza di interessi nelle sedi della Camera dei deputati„) dalej nazywanych tutaj „Regułami lobbingowymi” lub „Regułami”.
Akt składa się z 7 artykułów, w których kolejno uregulowano: formę rejestru przedstawicieli interesów grupowych (czyli lobbystów), zasady rejestracji, zasady wstępu i poruszania się lobbystów po terenie Izby Deputowanych, kwestię pomieszczeń oddanych do dyspozycji lobbystów, treść i zasady składania rocznych sprawozdań z działalności lobbingowej, sankcje zabezpieczające przestrzeganie postanowień zawartych w Regułach oraz zasady ich wejścia w życie. Na tej podstawie 10 lutego 2017 r. oficjalnie uruchomiono w Izbie Deputowanych Rejestr Lobbystów.
DEFINICJA LOBBINGU
Za prowadzenie rejestru i jego publikację na stronie internetowej Izby Deputowanych (Art. 2 ust. 4 Reguł) odpowiada Kolegium Kwestorów (Art. 1 ust. 2). Pojęcie „reprezentowania interesów” (które z powodzeniem można przetłumaczyć jako „lobbing”) zdefiniowano szeroko jako: prezentowanie propozycji, sugestii, próśb, studiów, badań, analiz i wszelkich innych inicjatyw kierowanych wobec członka Izby Deputowanych, polegających na komunikowaniu się ustnie lub pisemnie mając na celu dochodzenie uzasadnionych interesów strony trzeciej. Co ciekawe, z grupy wspomnianych środków lobbingowych wyłączono wypowiedzi i dokumenty przedstawiane podczas wysłuchań publicznych lub posiedzeń komisji i komitetów parlamentarnych (art. 1 ust. 3 Reguł). Jednocześnie, z grona lobbystów wyłączono urzędników administracji państwowej, międzynarodowej i ponadnarodowej, dyplomatów, przedstawicieli partii politycznych i przedstawicieli kościołów (art. 1 ust. 5).
REJESTR I REJESTRACJA LOBBYSTÓW
Zgodnie z art. 2 ust. 1 Reguł, rejestracja odbywa się elektronicznie, za pośrednictwem strony internetowej Izby Deputowanych. Do rejestru należy zgłosić, oprócz danych osobowych i adresowych lobbysty, także syntetyczny opis spraw i tematów, które zamierza prezentować adresatom swoich działań. Interesujące i zasługujące na pozytywną ocenę są ograniczenia dotyczące możliwości rejestracji, a więc również prowadzenia działalności lobbingowej. Objęto nimi osoby skazane w ciągu 10 lat poprzedzających rejestrację za przestępstwa przeciwko administracji publicznej czy majątkowi państwowemu. Rejestrujący się podmiot ma obowiązek złożenia oświadczenia, że jest niekarany, pełnoletni i posiada pełną zdolność do czynności prawnych. Reguły zawierają także postanowienie mające na celu ograniczenie zjawiska revolving door: rejestracji nie można dokonać (co wyklucza możliwość uprawiania lobbingu) przed upływem 12 miesięcy od wygaśnięcia mandatu deputowanego lub opuszczenia stanowiska w rządzie (art. 2 ust. 1 pkt c). Wniosek o rejestrację lobbysty powinien także zawierać wskazanie zleceniodawcy lobbingu (osoby, w której interesie występuje lobbysta lub której interes reprezentuje) oraz formę stosunku prawnego łączącego go ze zleceniodawcą, na podstawie którego będzie wykonywał swoją działalność. Jeżeli jest to umowa na czas określony, należy podać datę jej wygaśnięcia. Zarejestrowany lobbysta ma obowiązek niezwłocznego aktualizowania danych na jego temat zgłoszonych do rejestru.
OBOWIĄZKI I UPRAWNIENIA ZAREJESTROWANYCH LOBBYSTÓW
Poza wymogiem rejestracji, Reguły precyzują dodatkowe obowiązki lobbysty, a także przyznają mu określone uprawnienia.
Lobbyści powinni stosować się do ogólnych zasad zachowania obowiązujących na terenie Izby. Reguły zawierają przepis, zgodnie z którym w przypadku zakłócania porządku i utrudniania normalnego funkcjonowania Izby lub jej organów lobbysta może zostać usunięty z terenu Izby, niezależnie od nałożenia innych sankcji stosownie do obowiązujących przepisów.
W ciągu 20 dni od rejestracji, lobbysta otrzymuje roczną kartę wstępu na teren Izby. Co ważne, Reguły zawierają zastrzeżenie, że ważność przepustek wydanych podmiotom, które odtąd muszą się zarejestrować jako lobbyści, a uzyskali je z innego tytułu (np. reprezentanci związków zawodowych, czy organizacji branżowych) – ulega wygaśnięciu w ciągu trzydziestu dni od wejścia w życie Reguł.
„Transatlantico” – hall w siedzibie Izby Deputowanych, nieoficjalne miejsce spotkań polityków i rozmów kuluarowych. Tutaj także lobbyści nie mogą prowadzić swojej działalności.
Osoba fizyczna wykonująca lobbing może otrzymać tylko jedną przepustkę. Osoba prawna zatrudniająca lobbystów uzyskuje maksymalnie 2 przepustki dla swoich stałych przedstawicieli. Wyjątek uczyniono dla związków zawodowych i wskazanych organizacji pracodawców, które otrzymują do wykorzystania do 4 przepustek lobbingowych dla swoich przedstawicieli.
Lobbing można wykonywać wyłącznie na terenie parlamentu, w określonych miejscach. Karta wstępu ma na terenie Izby ograniczony zasięg obowiązywania. Lobbysta pomimo posiadania przepustki nie ma wstępu i nie może prowadzić swojej działalności w głównym hallu (zwanym w żargonie parlamentu „Transatlantykiem”) prowadzącym do sali obrad plenarnych i bufetu, ani w korytarzach przed salami posiedzeń komisji i siedzibami organów Izby[5]. Reguły ustanawiają także obowiązek uruchomienia systemu elektronicznej rejestracji wejść i wyjść, a także śledzenia obecności lobbystów na terenie Izby Deputowanych.
Zarejestrowany lobbysta otrzymuje dostęp do stanowiska pracy zlokalizowanego na terenie parlamentu i wyposażonego w sprzęt elektroniczny i biurowy umożliwiający lobbyście śledzenie prac Izby i uzyskiwanie dokumentów stanowiących ich zapis.
Do 31 stycznia każdego roku lobbysta ma obowiązek złożyć sprawozdanie roczne z działalności lobbingowej. W tym celu posługuje się specjalnym formularzem elektronicznym opracowanym przez Kolegium Kwestorów i zatwierdzonym przez Biuro Izby Deputowanych. Interesującym rozwiązaniem w zakresie zapewnienia przestrzegania Reguł jest wymóg, aby do sprawozdania obowiązkowo dołączać oświadczenie, że dane zawarte w rejestrze są aktualne.
WERYFIKACJA DANYCH ZGŁASZANYCH DO REJESTRU
Dane zgłaszane do rejestru podlegają obowiązkowej weryfikacji przez Kolegium Kwestorów w ciągu miesiąca od złożenia wniosku rejestrowego. Rejestracja jest dokonywana po każdorazowej weryfikacji danych przez Kolegium.
W przypadku stwierdzenia, że dane są w całości lub częściowo nieprawdziwe, Komisja ma prawo nałożenia odpowiedniej sankcji.
W razie wątpliwości co do prawdziwości, kompletności, czy aktualności danych rejestrowych Kolegium ma możliwość przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Może wezwać lobbystę do osobistego lub pisemnego złożenia wyjaśnień w terminie jednego miesiąca (art. 2 ust. 8 Reguł). Od decyzji Kolegium przysługuje odwołanie do Prezydium Izby w ciągu 10 dni od jej wydania (art. 2 ust. 9).
W przypadku wygaśnięcia czasowej umowy na wykonywanie działalności lobbingowej, Kolegium z urzędu zawiesza rejestrację do czasu podpisania nowej umowy (art. 2 ust. 6 Reguł).
SPRAWOZDAWCZOŚĆ LOBBINGOWA I ICH WERYFIKACJA
Każdy zarejestrowany podmiot lobbingowy, z wyjątkiem związków zawodowych i związków pracodawców (którzy rejestrują się na całą kadencję Izby), ma obowiązek co roku, razem ze składaniem raportu z działalności lobbingowej za rok ubiegły, potwierdzać z użyciem formularza internetowego, że dane złożone do rejestru lobbystów są aktualne. Brak takiego oświadczenia jest traktowany jak brak aktualizacji danych i może spowodować nałożenie sankcji przewidzianej za niedopełnienie obowiązku aktualizacji. W takiej sytuacji najpierw Kolegium zawiesza rejestrację lobbysty na maksymalnie 3 miesiące. Po bezskutecznym upływie tego okresu, Kolegium wykreśla lobbystę z rejestru na rok.
Zgodnie z art. 5 ust. 3 Reguł, Kolegium dokonuje weryfikacji sprawozdań lobbingowych pod względem formalnym, z urzędu. Jeżeli w sprawozdaniu zawarto informację o tym, że lobbysta kontaktował się z deputowanym, Kolegium zwraca się do tego deputowanego z prośbą o weryfikację podanej informacji w ciągu 15 dni. Może on (lub ona) przekazać Kolegium swoje uwagi lub uzupełnienia. Są one publikowane w aneksie do Rejestru lobbystów.
W razie oczywistych nieścisłości, czy niekompletności danych zawartych w sprawozdaniu lobbingowym, Kolegium ma prawo nakazać lobbyście uzupełnienie sprawozdania wskazując maksymalny termin. Wynik weryfikacji raportów lobbingowych Kolegium przedstawia Biuru Izby Deputowanych.
Sprawozdanie lobbingowe podlega publikacji w internecie, ale dopiero po pozytywnej weryfikacji jego treści. Pozytywna weryfikacja skutkuje przedłużeniem rejestracji i wydaniem przepustki do Izby Deputowanych na kolejny rok
Lista lobbystów, którzy nie złożyli sprawozdania w terminie jest publikowana na stronie internetowej Izby. Niezależnie od tego, każdemu spóźnionemu lobbyście Kolegium wysyła przypomnienie o konieczności dopełnienia obowiązku sprawozdawczego w terminie dziesięciu dni od doręczenia wezwania. Jeżeli opóźnienie wynika z uzasadnionej przyczyny, Kolegium ustala z lobbystą nowy termin, nieprzekraczający jednego miesiąca, ale w tym czasie rejestracja lobbysty ulega zawieszeniu (uniemożliwiając prowadzenie działalności lobbingowej).
Rok po wejściu w życie regulacji, a potem co dwa lata, Kolegium będzie składać do Biura Izby sprawozdania dotyczące praktyki obowiązywania Reguł w tym działania Rejestru lobbystów, a także ewentualne propozycje stosownych zmian, które powinno się wprowadzić do Reguł.
SANKCJE
Kary przewidziane w Regułach polegają wyłącznie na wydaniu czasowego zakazu wykonywania działalności lobbingowej na terenie Izby.
Karę nakłada Prezydium na wniosek Kolegium Kwestorów po przeprowadzeniu stosownego postępowania wyjaśniającego, z możliwością wysłuchania obwinionego. Postępowanie wszczyna się z urzędu, na wniosek deputowanego lub osoby trzeciej. Może trwać do 2 miesięcy
Jeżeli zarejestrowany podmiot nie dopełnił obowiązku aktualizacji danych, podlega karze wykreślenia z rejestru na rok.
Jeżeli informacje zgłoszone w sprawozdaniu lobbingowym są nieprawdziwe lub niekompletne albo pomimo wezwania nie uzupełniono ich w podanym terminie, Biuro może postanowić o wykreśleniu lobbysty z rejestru i nałożeniu kary zakazu ponownej rejestracji na okres do maksymalnie pięciu lat.
Informacja o rodzaju i wymiarze kary nałożonej na lobbystę podlega publikacji w odpowiedniej części Rejestru lobbystów, na stronie internetowej Izby Deputowanych. Znajduje się tam przez cały okres trwania kary.
W Regułach przewidziano także sytuację, w której podmiot dysponujący prawem wstępu do Izby i nie zajmujący się do tej pory lobbingiem, rozpocznie tego typu działalność bez stosownej rejestracji. W takiej sytuacji jego karta wstępu zostaje decyzją Biura unieważniona.
PIERWSZE REAKCJE I KRYTYKA
Skuteczna próba uregulowania działalności lobbingowej na terenie jednej z izb parlamentu włoskiego spotkała się z pozytywną reakcją komentatorów. Przewodnicząca Izby Deputowanych Laura Boldrini wyraziła nadzieję, że będzie to istotny środek służący nadaniu procesowi decyzyjnemu bardziej jawnego charakteru. Wiceprzewodnicząca Izby, Marina Sereni, która była jedną z inicjatorek przyjęcia regulacji, tłumaczyła mediom, że Włochy potrzebują ustawy lobbingowej, aby skutecznie walczyć z korupcją i płatną protekcją. Skoro uchwalona w 2012 r. regulacja antykorupcyjna zakazuje nielegalnego wpływania na proces decyzyjny, należy wskazać które sposoby są legalne. Zdaniem Sereni bez regulacji lobbingu skuteczność walki z korupcją będzie znacząco niższa, a sam lobbing zostanie zaliczony do zjawisk negatywnych. Wiceprzewodnicząca zastrzegła także, że przyjęta regulacja ma charakter eksperymentalny. Po roku ma zostać poddana ocenie, aby na podstawie analizy praktyki jej obowiązywania, zaproponować stosowne korekty[6].
Nie zabrakło głosów krytycznych pochodzących głównie z dwóch środowisk – naukowców i lobbystów zawodowych.
Do głównych zarzutów zgłaszanych przez przedstawicieli doktryny prawa konstytucyjnego i nauk politycznych należą:
– ograniczenie obowiązywania aktu do aktywności podejmowanej na terenie Izby Deputowanych, co sprawia, że takie same czynności wykonywane w innym miejscu (np. w budynku Senatu), nie podlegają rygorom regulacji; wystarczy nie przekraczać granic Izby Deputowanych, aby działalność lobbingowa pozostała poza kontrolą[7];
– uznanie za adresatów lobbingu tylko deputowanych, z pominięciem innych ważnych uczestników procesu decyzyjnego w Izbie Deputowanych, jak np. członków personelu deputowanego, czy jego doradców;
– błąd polegający na postrzeganiu lobbingu wyłącznie jako zestawu konkretnych czynności, jak: spotkanie, kontakt, wygłoszenie opinii, zaproponowanie konkretnej poprawki, czy projektu ustawy. Tylko takie działania będą raportowane w sprawozdaniach lobbingowych. Lobbysta musi też określić z góry jaki jest jego cel i jakie działania zamierza podjąć, czy z kim się spotkać. Tymczasem, lobbing jest zjawiskiem dynamicznym i zmiennym. Polega także np. na monitorowaniu aktywności parlamentu i deputowanych, na rozmowach i spotkaniach niezwiązanych bezpośrednio z lobbingiem lub z konkretnym lobbingowym celem, na organizowaniu akcji typu „grass-roots”, na działaniu pod wpływem aktualnej, zmieniającej się sytuacji politycznej, której nie sposób przewidzieć z góry[8];
– wyłączenie spod reżimu regulacji posiedzeń komisji i wysłuchań publicznych; zdaniem krytyków szczególnie wysłuchania organizowane przez komisje i zespoły robocze, ze względu na ich częściowo niesformalizowany charakter, dają szerokie możliwości działań o charakterze lobbingowym, które powinny podlegać kontroli;
– brak wymogu raportowania wysokości wydatków ponoszonych na działalność lobbingową. Ten obowiązek znalazł się w pierwotnej wersji projektu regulacji, ale w trakcie prac mieszanego zespołu pod kierunkiem Pino Pisicchio ta propozycja przepadła[9];
– niezrozumiałe uprzywilejowanie lobbystów działających w interesie związków zawodowych i organizacji pracodawców, którym przyznano większą pulę przepustek uprawniających do wstępu do siedziby Izby Deputowanych;
– naiwna wiara, że lobbysta będzie wykonywał swoją działalność wyłącznie osobiście, bezpośrednio (czasami dla skutecznego lobbingu wystarczy jeden mail, a nie będzie on podlegał sprawozdawczości) i tylko w pomieszczeniach, które zostaną oddane do jego/jej dyspozycji na terenie Izby;
– weryfikacja przez deputowanych sprawozdań lobbingowych wymieniających ich nazwisko, bez jednoczesnego nałożenia obowiązków sprawozdawczych na deputowanych to również raczej zachęta do zmowy między lobbystą, a deputowanym niż środek skutecznej kontroli lobbingu i nadania mu przymiotu jawności;
Lobbyści włoscy podkreślają, że regulacja prawna lobbingu jest w ich interesie. Badania pokazują, że poprawna, szeroka regulacja sprzyja lobbystom zawodowym, czyli profesjonalistom stosującym się do zasad etyki oraz działającym legalnie. Osoby zajmujące się lobbingiem incydentalnie, nie posiadające odpowiednich kwalifikacji do wykonywania zawodu jawnego rzecznika interesów preferują sytuację, w której dzięki brakowi regulacji prawnej lobbingu mogą działać w ukryciu, często na granicy prawa, a nawet nielegalnie. Zaletą regulacji może być eliminacja sytuacji, w której niektórzy uczestnicy procesu decyzyjnego występują w nim w kilku rolach – lobbysty, polityka, eks-deputowanego, eksperta. Poważnym mankamentem regulacji jest wyłączenie spod jej reżimu deputowanych. Nie muszą oni raportować kontaktów z lobbystami. Zdaniem komentatorów również dla części deputowanych jest to sytuacja korzystna, umożliwiająca im zakulisowe kontakty z grupami interesów[10].
Dzisiaj, czyli 13 listopada 2017 r. w rejestrze lobbystów na stronie internetowej włoskiej Izby Deputowanych figuruje 16 lobbystów – osób fizycznych oraz 69 lobbystów – osób prawnych reprezentowanych przez 174 osoby. Łącznie liczba osób, którym wydano specjalne lobbingowe karty wstępu wynosi więc w tym momencie 190.
Regulacja rejestru lobbystów i procedury wykonywania działalności lobbingowej na terenie włoskiej Izby Deputowanych ma charakter eksperymentalny. Należy mieć nadzieję, że decydenci spełnią złożoną obietnicę i poddadzą wnikliwej analizie praktykę stosowania regulacji, aby zaproponować i możliwie szybko wdrożyć konieczne zmiany. Już w momencie wejścia w życie Reguł znane są ich braki i mankamenty. Nawet w tak okrojonym akcie prawnym można dostrzec regulacje, których praktyka stosowania może prowadzić do uczynienia jej zupełnie nieskuteczną. Przykładem może być system sankcji. Skuteczność kary zawieszenia rejestracji lobbysty będzie zależała od jej surowości. Może to być nieistotny wymiar jednego czy kilku dni, ale także odczuwalne dla lobbysty zawodowego kilka miesięcy czy nawet rok zakazu wykonywania działalności. Wszyscy komentatorzy podkreślają pilną potrzebę uchwalenia spójnej i całościowej regulacji lobbingowej w formie ustawy, którą objęte zostaną także inne obszary aktywności lobbingów. Należy także zadbać o kompatybilność regulacji lobbingowej z obowiązującymi już przepisami, m.in. dotyczącymi przeciwdziałania korupcji.
Kiedy rozpoczną się prace nad oczekiwaną korektą polskiej regulacji lobbingowej, szczególnie tej zawartej w regulaminach polskiego Sejmu i Senatu, warto przyjrzeć się włoskim pomysłom – aby niektóre z nich twórczo przenieść na polski grunt, a także aby ustrzec się błędów, które popełnili Włosi.
PRZYPISY:
[1] Zob. M. Durante, La disciplina del lobbying nel sistema autonomistico italiano. Alla ricerca di una legge generale in materia e l’attivismo di alcune Regioni, „Diritti Regionali, Rivista di diritto delle autonomie territoriali”, 2017, Tom III, s. 205 i nn.
[2] Proposta di modificazione del Regolamento d’iniziativa dei Senatori Orellana e Gambaro, Atti parlamentari: Senato Della Republica, XVII Legislatura, Disegni di Legge e relazioni, Documenti, Doc. II, N. 29.
[3] Projekt z 23.10.2017 r. ustawy o jawności życia publicznego, skierowany do konsultacji publicznych 25.10.2017 r., Autor dokumentu: Minister członek Rady Ministrów, Koordynator Służb Specjalnych. https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12304351/12465407/12465408/dokument313647.pdf, dostęp: 10.11.2017.
[4] M. Wiszowaty, Z pustego w próżne. Jak fikcyjną regulację lobbingu rząd chce zamienić na… jeszcze gorszą, Konstytuty.pl, 4.11.2017, dostęp: 10.11.2017.
[5] P.L.Petrillo, Il regolamento sulle lobby alla Camera? Meglio di niente, „Public Policy”, 14.2.2017, http://www.publicpolicy.it/regolamento-lobby-camera-meglio-di-niente-67097.html, dostęp: 10.11.2017.
[6] G. Baggi, Italy: How Parliament is starting to deal with lobbyists, Euronews.com, 21.3.2017, http://www.euronews.com/2017/03/21/italy-when-just-one-chamber-of-the-parliament-gives-itself-rules-about-how-to, dostęp: 10.11.2017.
[7] P. L. Petrillo, Gruppi di Pressione e Camera dei Deputati: Eppur Si Muove. Luci e ombre della regolamentazione delle lobby a Montecitorio, „Forum Costituzionale”, 23.2.2017, http://www.forumcostituzionale.it/wordpress/wp-content/uploads/2008/01/petrillo.pdf dostęp: 10.11.2017.
[8] P.L.Petrillo, Il regolamento sulle lobby alla Camera? Meglio di niente, „Public Policy”, 14.2.2017, http://www.publicpolicy.it/regolamento-lobby-camera-meglio-di-niente-67097.html, dostęp: 10.11.2017.
[9] Camera: Giunta approva regolamentazione lobby, „La Repubblica”, 26.4.2016, http://www.repubblica.it/politica/2016/04/26/news/camera_giunta_approva_regolamentazione_lobby-138528668/, dostęp: 10.11.2017.
[10] G. Baggi, Italy: How Parliament is starting to deal with lobbyists, Euronews.com, 21.3.2017, http://www.euronews.com/2017/03/21/italy-when-just-one-chamber-of-the-parliament-gives-itself-rules-about-how-to, dostęp: 10.11.2017.
