MONARCHIA W REPUBLICE ? USTAWOWA REGULACJA STATUSU PRAWNEGO DOMU KRÓLEWSKIEGO W REPUBLICE RUMUNII.

CZAS PRZECZYTANIA TEKSTU: 13 minut(y) / READING TIME: 13 minutes

Europa południowo-wschodnia poszukuje ustrojowej tożsamości. Kolejne kraje tej części kontynentu zaczynają doceniać swoje monarchiczne tradycje.
Niedawno informowałem o decyzji rumuńskiego parlamentu dotyczącej przywrócenia korony orłu widniejącemu w herbie państwowym (została mu odebrana przez komunistów i nie powróciła po odzyskaniu przez kraj niepodległości w latach 90. XX w.). Oficjalne czynniki dementowały plotki o rozpoczęciu restauracji monarchii w Rumunii przywołując m.in. przykład Polski, gdzie Orzeł Biały w grudniu 1989 r. odzyskał koronę jako symbol suwerenności i niepodległości państwa, a nie jego monarchicznej formy. Najnowsza inicjatywa władz rumuńskich jeszcze bardziej rozpaliła wyobraźnię komentatorów i zwolenników monarchii. Mamy przy tym do czynienia z bardzo oryginalnym rozwiązaniem ustrojowym i włączeniem instytucji stricte monarchicznej do ustroju republikańskiego — dawna rumuńska rodzina panująca ma uzyskać oficjalny status prawny na mocy specjalnej ustawy rumuńskiego parlamentu.

23 czerwca 2016 r. Sekretariat Generalny Rządu Rumunii przekazał do konsultacji publicznych projekt ustawy o Domu Królewskim Rumunii (Lege privitoare la Casa Regală a României) wraz z uzasadnieniem (Guvernul României, Expunere de motive pentru Legea privitoare la Casa Regală a României). Konsultacje potrwają do 22 lipca, a przekazanie projektu do pierwszego czytania zaplanowano na jesień tego roku. 25 października przypadają 95. urodziny byłego króla Rumunii Michała. Zwolennicy ustawy wykorzystują fakt pogarszającego się stan zdrowia Michała, aby zdopingować deputowanych do szybszych prac i poparcia projektu.

Krótki projekt ustawy składa się z 12 artykułów uszeregowanych w 5 rozdziałach (1) Dom Królewski Rumunii, (2) Głowa Domu Królewskiego Rumunii, (3) Majątek (Dziedzictwo) Domu Królewskiego Rumunii, (4) Urząd Wykonawczy Domu Królewskiego Rumunii, (5) Przepisy przejściowe i końcowe.

JAKI JEST CEL TEJ INICJATYWY?

W uzasadnieniu do projektu ustawy możemy przeczytać m.in., że Dom Królewski kontynuuje wartości i tradycje Korony Królestwa Rumunii jako symbolu niepodległości i suwerenności państwa. Jest dowodem ciągłości państwa i stanowi istotny element społeczeństwa rumuńskiego, jako symboliczna instytucja publiczna. Rząd rumuński uzasadniając swój projekt stwierdza także, że Dom Królewski jest bardzo aktywny na polu promocji kultury i wartości rumuńskich, ma liczne osiągnięcia we współpracy z organami władzy centralnej i lokalnej oraz organizacjami społecznymi, przy promocji i realizacji  różnorodnych inicjatyw i wydarzeń. Dom Królewski w obecnym stanie prawnym nie posiada jednak osobowości prawnej, co znacznie utrudnia nawiązywanie i utrzymywanie współpracy z partnerami publicznymi i prywatnymi. Finansuje swoją aktywność głównie ze środków własnych oraz dzięki ofiarności prywatnych darczyńców. Jego członkowie, którzy urzędują w Pałacu Elizabeta w Bukareszcie nie mają do niego żadnych praw. Celem ustawy jest zmiana opisanego stanu rzeczy poprzez wprowadzenie kilku istotnych rozwiązań:
– nadanie Domowi Królewskiemu Rumunii osobowości prawnej,
– przyznanie Głowie Domu Królewskiego Rumunii statusu organu władzy publicznej wraz z uprawnieniami prawotwórczymi w zakresie wymaganym do przyjęcia i wprowadzania zmian w Statucie Domu Panującego jako podstawy jego działalności.
– zapewnienie Domowi Królewskiemu niezbędnej obsługi administracyjnej przy realizacji zadań publicznych,
– dofinansowanie działalności Domu Królewskiego z budżetu państwa z utrzymaniem możliwości finansowana także ze środków prywatnych,
– przyznanie prawa do nieodpłatnego korzystania z Pałacu Elizabeta w Bukareszcie jako oficjalnej rezydencji Domu Królewskiego Rumunii.

Pałac Elizabeta w Bukareszcie. Król Michał mieszkał w nim w latach 1944-47 aż do swojej abdykacji i opuszczenia kraju. Należał wówczas do jego ciotki, księżniczki Elżbiety, córki króla Ferdynanda I – dziadka Michała.

NAJWAŻNIEJSZE POSTANOWIENIA USTAWY

Ustawa nadaje Domowi Królewskiemu osobowość prawną i status podmiotu użyteczności publicznej, niezależnego, apolitycznego i o charakterze non-profit, który istnieje w celu zachowania tradycji i wartości współczesnego państwa rumuńskiego oraz wspierania rozwoju Rumunii (art. 1). Szczegółową organizację Domu określa specjalny akt prawny  pod nazwą „Statut Domu Królewskiego”, który ma dopiero wydać (a w przyszłości również móc zmieniać) Głowa Domu. Pierwszą pod rządami ustawy Głową Domu Królewskiego, na mocy uznania dokonanego uchwałą połączonych izb parlamentu rumuńskiego ¹, zostanie osoba, która będzie pełnić tę funkcję w momencie  wejścia ustawy w życie, a więc która była ustanowiona według dotychczasowych zasad.

Michał Rumuński (od 2011 r. nie używa tytułu księcia von Hohenzollern) – Głowa Domu Królewskiego Rumunii, ostatni król Rumunii do abdykacji w 1947 r.

Statut Domu i jego zmiany mają podlegać publikacji w dzienniku urzędowym państwa rumuńskiego (Monitorul Oficial al României). Statut Domu Królewskiego stanie się nowym źródłem prawa konstytucyjnego (występującym dotychczas tylko w państwach monarchicznych).

Wśród przykładowych przejawów pożądanej przez ustawodawcę aktywności Domu Królewskiego wymieniono: propagowanie tradycji i symboli suwerenności i tożsamości narodowej, zwyczajów i wartości, a także wybitnych osób, osiągnięć naukowych, kulturalnych, edukacyjnych, sportowych, administracyjnych, wojskowych i gospodarczych; integrację społeczności regionalnych wokół projektów miejskich i wiejskich, programów o znaczeniu rozwojowym we współpracy z podmiotami publicznymi i instytucjami społeczeństwa obywatelskiego; przyznawanie zaszczytów w formie królewskich dyplomów i innych form uznania dla zasług i ról pełnionych w  społeczeństwie przez podmioty publiczne i prywatne, organizacje non-profit, na polu działalności charytatywnej, kulturalnej, edukacyjnej i wojskowej; docenianie jakości produktów i firm usługowych działających na rynku rumuńskim; działalność  charytatywna; nagradzanie wybitnych uczniów i nauczycieli; zagraniczna działalność promocyjna dotycząca kultury, zabytków, turystyki, potencjału inwestycyjnego i produktów rumuńskich (art. 3-4). Ustawa określa bukareszteński pałac Elizabeta jako oficjalną siedzibę Domu Królewskiego i oddaje mu go w bezpłatne użytkowanie na 99 lat.

Głowa Domu Królewskiego ma otrzymywać miesięczne uposażenie w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu byłych prezydentów republiki (uprawnienie to przyznano w 1997 r. osobiście byłemu królowi Michałowi). Przede wszystkim ma uzyskać oficjalny status prawny i charakter podobny do organu władzy publicznej. Do obowiązków Głowy Domu ma należeć m.in. nadawanie i zmiana Statutu Domu, wykonywanie zadań określonych w przyszłości w ustawodawstwie, powoływanie osób wchodzących w skład administracji obsługującej Dom Królewski oraz określenie jej organizacji i zadań. Ważnym obowiązkiem, ale jednocześnie przywilejem Głowy Domu jest składanie corocznie przed parlamentem sprawozdania z działalności Domu za rok ubiegły (art. 8). Jak wynika z badań opinii publicznej przeprowadzonych w marcu 2016 r. o ile 93% Rumunów wie o istnieniu Rodziny Królewskiej, a 61% obdarza ją wysokim lub bardzo wysokim zaufaniem, o tyle zaledwie  23% potrafi podać przykłady jej aktywności. Coroczne sprawozdanie z działalności składane publicznie przed parlamentem ma poprawić ten ostatni wynik ².
Majątek Domu Królewskiego zostanie wyodrębniony i oddzielony od  prywatnych majątków jego członków, co dotyczy także Głowy Domu. Majątek ma pochodzić z darowizn, zapisów, spadków, działalności wydawniczej oraz wszystkich innych legalnych źródeł. Bieżąca działalność Domu ma być finansowana z budżetu państwa (art. 9).
W zarządzaniu działalnością Domu jego Głowę ma wspomagać Urząd Wykonawczy kierowany przez Dyrektora. Aparat administracyjny wchodzący w skład urzędu ma liczyć do 20 osób. Będą wynagradzane z majątku skarbu państwa.

ZGODNOŚĆ Z REPUBLIKAŃSKĄ KONSTYTUCJĄ ?  POWRÓT MONARCHII ?

Projekt spotkał się z pozytywną reakcją rodziny królewskiej oraz głównych sił politycznych. W oficjalnym oświadczeniu Domu Królewskiego poinformowano, że prace nad projektem ustawy były prowadzone z inicjatywy i przy współudziale Rodziny Królewskiej. Projekt przyjęła entuzjastycznie jedynie część monarchistów rumuńskich, którzy są zdania, że jest to pierwszy krok na drodze do restytucji monarchii. W liście otwartym apelują, aby nowy parlament przywrócił obowiązywanie monarchicznej konstytucji z 1923 r. lub uchwalił nową w podobnym duchu ³. (Pod koniec 2016 r. w Rumunii odbędą się wybory parlamentarne). Pozostali monarchiści uznają, że ustawa ograniczy swobodę rodziny królewskiej i uniemożliwi restytucję monarchii poprzez włączenie rodziny królewskiej do systemu republikańskiego.

Część komentatorów i zwolenników republiki zastanawia się nad zgodnością postanowień ustawy z konstytucją. Rząd oświadczył, że projekt nie narusza Konstytucji Republiki Rumunii ponieważ nie przyznaje Domowi Królewskiemu uprawnień regulacyjnych, ani nie odnosi się do formy rządu ⁴. Republikanów obawiających się ewentualnej restytucji monarchii uspokajają konstytucjonaliści, którzy przypominają, że zgodnie z art. 152 ust. 1 konstytucji jej normy przewidujące ustrój republikański mają charakter niezmienialny ⁵. Oznacza to, że wprowadzenie w Rumunii monarchii wymagałoby całkowitej zmiany konstytucji na nową na co obecnie nie ma szans. Z najnowszych badań opinii publicznej wynika, że poparcie dla restytucji monarchii w Rumunii nie jest duże i w marcu 2016 r. wynosiło ok. 21 % ⁶.

Królewski zamek Peleş

DOM KRÓLEWSKI W REPUBLICE RUMUNII, CZYLI … ?

Komentarze badaczy odnoszą się także do proponowanej przez rząd nietypowej formy prawnej Domu Panującego. Uznano zgodnie, że forma stowarzyszenia czy fundacji nie jest odpowiednia dla Domu Panującego, którego różne formy aktywności obejmują zarówno fundacje (Fundacja Księżniczki Małgorzaty ustanowiona w 1990 r., Fundacja Kolekcji Rodziny Królewskiej ustanowiona w 2010 r.), jak i stowarzyszenia (np. Związek Dostawców Królewskich, czy założone przez członków Rodziny Królewskiej Stowarzyszenie Wspierania Zrównoważonego Rozwoju), czy inne podmioty ⁷. 30 grudnia 1997 r. król Michał (takim tytułem określa się go dzisiaj oficjalnie w Rumunii) ustanowił wewnętrzne regulacje dotyczące statusu Domu Królewskiego jako „autonomicznej wspólnoty rodzinnej”. W ramach pełnionej funkcji głowy rodziny modyfikował jej ustrój i decydował o przynależności do Domu Królewskiego poszczególnych członków rodziny. Największe kontrowersje wzbudziła zmiana reguł sukcesji i zerwanie z prawem salickim, które obowiązuje tradycyjnie w domu Hohenzollernów i wyklucza kobiety od dziedziczenia tronu. W 1997 r. Michał odrzucił ostatecznie dotychczasowe sugestie głowy rodu Hohenzollern-Sigmaringen, aby ustanowić swojego następcę spośród męskich potomków rodu (Michał nie ma synów) i przyznał tę funkcję najstarszej córce, księżniczce Małgorzacie. W 2007 r. potwierdził swoją decyzję i ustanowił nowe reguły sukcesji w rumuńskim Domu Królewskim. W kolejnych latach zdecydował o wykluczeniu z linii sukcesyjnej jednej z córek, Ireny (po skazaniu przez sąd za udział w organizowaniu nielegalnych walk kogutów w Oregonie). W 2015 r. wykluczył także wnuka Mikołaja (Nicolae, Nicholas). Była to zaskakująca decyzja, której powodów nie podano (poza ogólnikowymi stwierdzeniami, że przyszły monarcha musi posiadać odpowiednie cechy charakteru i wyróżniać się właściwym sposobem bycia). Urodzony w Szwajcarii w 1985 r. i wychowany w Wielkiej Brytanii Nicholas Medforth-Mills, syn młodszej córki króla Heleny, cieszył się bardzo dużą popularnością w Rumunii, gdzie osiadł w 2012 r. W 2007 r. Michał ogłosił wnuka jako trzeciego w linii sukcesyjnej (po ciotce i matce), a z okazji 25 rodzin nadał mu tytuł Jego Królewskiej Wysokości księcia Rumunii ⁸.

Król Michał I Rumuński z córką i następczynią tronu, Księżniczką Małgorzatą, 2015 r.

Rumuński ustrojoznawca dr Aleksander Muraru określił propozycję rządu jako reinstytucjonalizację Domu Królewskiego. Władze państwa republikańskiego oficjalnie uznają istnienie instytucji wywodzącej się z tradycji monarchicznej jako części ustroju państwa republikańskiego. Dom Królewski istniał oficjalnie jako instytucja ustrojowa w latach 1866 – 1947, a więc do abdykacji króla Michała i obalenia monarchii w drodze komunistycznego zamachu stanu. Odtąd funkcjonuje jako instytucja-symbol. Pierwsza odsłona powrotu rodziny królewskiej do Rumunii miała miejsce w 1997 r. kiedy Michał powrócił do kraju i włączył się aktywnie we wspieranie akcesji Rumunii do NATO i Unii Europejskiej. Już wówczas rozpoczęła się oficjalna współpraca władz państwowych z byłym królem i jego rodziną. Okazała się bardzo owocna i przyniosła wiele korzyści państwu dzięki szerokim kontaktom międzynarodowym króla. Władze Rumunii przywróciły ex-królowi obywatelstwo i przyznały mu uprawnienia przysługujące byłym prezydentom, a także zwróciły część nieruchomości należących do rodziny panującej przed 1947 r. Na mocy ustawy nr 406/2001 Pałac Elizabeta w Bukareszcie uzyskał status siedziby byłej głowy państwa. Majątek Domu Królewskiego jest pokaźny. Składa się na niego kilka pałaców i zamków, nieruchomości w Bukareszcie i różnych częściach kraju, w tym ok. 20 tys. hektarów lasu (zaległe podatki króla, o których wspominam niżej, dotyczyły kwot uzyskanych ze sprzedaży drewna z królewskich lasów). Nie wszystkie jego składniki zostały przyznane przez państwo dobrowolnie i ochoczo. W 2005 r. Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z konstytucją ustawę przewidującą wypłatę królowi rekompensaty za utracony po wojnie majątek w łącznej kwocie 30 mln. euro. Odszkodowanie miało dotyczyć m.in. znacjonalizowanego założenia pałacowo-zamkowego w Sinai (zamki Peleş, Pelişor i Foişor wraz z okolicznymi zabudowaniami). W ten sposób były król Rumunii miał dołączyć do monarchów Jugosławii Aleksandra i Bułgarii Symeona, którym państwa zwróciły majątek lub wypłaciły odszkodowania. Król Michał miał zachować możliwość okazyjnego korzystania z dawnych siedzib królewskich. Chociaż Trybunał uznał ustawę za niekonstytucyjną m.in. z powodu naruszenia zasady równości wszystkich wobec prawa, z czasem król wywalczył prawo do pałacu królewskiego na drodze powództwa cywilnego. Nie bez znaczenia było orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 2001 r., który uznało decyzję władz greckich z 1994 r. o konfiskacie mienia króla Konstantego – za niezgodną z prawem i nakazał jego zwrot ⁹. W praktyce państwo rumuńskie nadal korzysta z wielu zabytkowych gmachów należących oficjalnie do Domu Królewskiego. Za korzystanie z jednej z największych atrakcji turystycznych Rumunii – zamku królewskiego w Peleş państwo płaci rodzinie królewskiej opłatę miesięczną w wysokości równej czynszowi za najem dwóch mieszkań w Bukareszcie ¹⁰

Dom Królewski nigdy nie odzyskał oficjalnego statusu prawnego w niepodległej Rumunii ¹¹. Jest to zdaniem zwolenników ustawy powodem utrudnień we współpracy z organami władzy centralnej i samorządowej. Tymczasem, wyposażony w przymiot osobowości prawnej Dom Królewski może doskonale spełnić rolę instytucji wspierającej młodą demokrację rumuńską, której państwo to bardzo potrzebuje w obliczu niskiego zaufania do polityków i słabnącego poparcia dla ustroju demokratycznego.  ¹².

Fundacja Księżniczki Małgorzaty Rumuńskiej obchodziła niedawno swoje 25-lecie. Ma ogromne zasługi w odbudowie społeczeństwa obywatelskiego w Rumunii. Fundacja finansuje projekty edukacyjne, społeczne (dotyczące dzieci, młodzieży i seniorów), a także promujące rozwój i inicjatywy lokalne.

DLACZEGO PAŃSTWO MA UTRZYMYWAĆ  RODZINĘ EX-KRÓLA?

Najwięcej emocji wzbudziła kwestia finansowania działalności Domu Królewskiego z budżetu państwa, uposażenia dla Głowy Państwa i utrzymywania 20 pracowników obsługi administracyjnej. Zwolennicy projektu dowodzą, że liczba ta jest 10-krotnie mniejsza niż w przypadku administracji prezydenckiej i 20-krotnie mniejsza od sztabu urzędników wchodzących w skład administracji rządowej. Krytycy twierdzą, że o ile sam król Michał cieszy się szacunkiem Rumunów, to po jego śmierci z budżetu państwa będzie finansowana działalność jego rodziny, która jest różnie oceniana przez obywateli, a już na pewno nie cieszy się aż tak dużym autorytetem. Niski obecnie odsetek krytyków rodziny królewskiej (ok. 5%) może ulec zwiększeniu. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że król przegrał kolejny proces sądowy z państwem o zapłatę zaległych podatków na kwotę, która wraz z odsetkami urosła do 900 tys. euro (wyrok nie jest prawomocny ¹³). Socjolog Mircea Kivu zwrócił uwagę na fakt, że chociaż wydatki, jakie ma ponosić budżet w związku z finansowaniem działalności Domu Królewskiego są stosunkowo niewielkie, to wydaje się, że właśnie nałożenie na państwo tych wydatków było głównych celem ustawy. Aktywność członków rodziny królewskiej we wskazanych w projekcie obszarach ma już miejsce, podobnie jak wypełnianie funkcji, które określa projekt. W tej kwestii regulacja ustawowa nie była więc konieczna. Kivu zwrócił uwagę na jeszcze jeden ważny fakt. W warunkach bezwzględnej walki politycznej i gwałtownego spadku zaufania do polityków i instytucji politycznych, rodzina królewska powinna nadal trzymać się z dala od oficjalnej polityki i zachować neutralny, symboliczny status. Ustawa może w tym przeszkodzić ¹⁴.

W komentarzach zwraca się często uwagę, że inicjatywa rumuńskiego rządu nie jest odosobniona i podobne propozycje miały miejsce także w Bułgarii i Serbii ¹⁵, chociaż nie przyniosły dotąd żadnego konkretnego rezultatu. Owocne okazały się natomiast zabiegi władz Czarnogóry, gdzie w 2011 r. nie tylko zgłoszono projekt, ale przyjęto ustawę nadającą dawnej rodzinie panującej oficjalny status. Rozwiązania czarnogórskie są dalece bardziej restrykcyjne i nie przyznają tamtejszej rodzinie królewskiej tak dalekiej autonomii, jak projekt rumuński. Już wkrótce napiszę więcej na ten temat.

JAKI TO MA SENS?

Inicjatywa rządu rumuńskiego zgłoszona krótko przed wyborami spotkała się ze zróżnicowaną oceną. Jako konstytucjonalista badający ustroje monarchiczne uważam to za ciekawe i oryginalne rozwiązanie ustrojowe. Republikańska forma państwa dotychczas istniejąca w Rumunii zbliży się do formy mieszanej z elementami monarchicznymi. Ustrój Rumunii nie przestanie być republikański i demokratyczny, zgodnie z gwarancjami konstytucyjnymi, ale uzyska cenny dodatek monarchiczny. Aby można było uznać Rumunię za republikę monarchiczną należałoby oficjalnie przywrócić instytucję monarchy jako organu dziedzicznego i dożywotniego. Ewentualne dalsze kroki w kierunku ustanowienia monarchii wymagałyby całkowitej zmiany konstytucji w celu zniesienia zakazu likwidacji republikańskiej formy państwa. Na to się obecnie nie zapowiada. Jaki jest więc sens tego manewru? O ogromnym potencjale promocyjnym monarchii i rodziny królewskiej – w zakresie wartości, kultury, ale także gospodarki i dyplomacji napisano wiele i ostatnio coraz więcej się pisze. Nie bez znaczenia w czasach kryzysu europejskiej tożsamości jest rola jaką odgrywają rodzime rodziny panujące wzmacniając poczucie jedności i tożsamości narodowej. Dzieje się tak również, a może nawet bardziej, gdy monarchowie nie sprawują już funkcji władczych.

Warto zacytować w tym miejscu rumuńskiego politologa i sympatyka monarchii dr. Aleksandra Muraru:
„Dom Królewski Rumunii podobnie jak inne domy królewskie Europy, będące wspólnotami rodzinnymi, zarówno te panujące jak i odsunięte od władzy znalazły się współcześnie w podobnej sytuacji. Nadal występuje w szatach, które nie odpowiadają wyzwaniom współczesności i oczekiwaniom oraz potrzebom społeczeństwa rumuńskiego. Znaczenie państwa członkowskiego Unii Europejskiej zależy w obecnych czasach przede wszystkim od jego zdolności do budowania mostów wewnątrz i na zewnątrz, aby jednoczyć społeczeństwo z elitami, aby odpolitycznić instytucje państwowe i wypełniać luki istniejące między centrum a peryferiami na poziomie społecznym. Celem jest oswojenie przez obywateli politycznego Lewiatana oraz poprawa relacji społecznych. Rumunia w obecnym, po-akcesyjnym okresie potrzebuje instytucji i organizacji, które zwiększą społeczne zaufanie do systemu politycznego rozumianego nie jako forma rządów, ale zbiór reguł i przepisów służących rozwojowi społeczeństwa, wolności i demokracji”.
Zdaniem Dr. Muraru, Dom Królewski wpisuje się w rolę tzw. instytucji wspierającej, która wg szwedzkiego politologa prof. Bo Rothsteina ma na celu rozwiązywanie, zapobieganie i łagodzenie problemów pojawiających się w procesie rozwojowym społeczeństw demokratycznych. Może także w znaczący sposób wesprzeć budowę kapitału społecznego (zaufania) opartego na dobrej ocenie instytucji publicznych, osobistym szczęściu obywateli, ich optymizmie i tolerancji, a także wzroście gospodarczym i stabilności demokratycznej  ¹⁶.

Źródło zdjęć: [Public domain], via Wikimedia Commons.